Βυζαντινοί ξιφομάχοι στο Μηνολόγιον του Βασιλείου Β΄.

Το λεγόμενο «Μηνολόγιον του αυτοκράτορος Βασιλείου Β'» είναι ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο που περιέχει βίους αγίων. Φιλοτεχνήθηκε σαν δώρο για τον αυτοκράτορα, στην Κωνσταντινούπολη, στο τέλος του δέκατου αιώνα, ή τις αρχές του ενδέκατου. 

Πρόκειται για κορυφαίο αριστούργημα της βυζαντινής τέχνης, και μάλιστα, υπογράφεται από οχτώ καλλιτέχνες, Πανταλέοντα, Γεώργιο, Μιχαήλ Νέο, Μιχαήλ Βλαχερνίτη, Συμεών, Συμεών Βλαχερνίτη, Μηνά και Νέστορα, πράγμα σπανιότατο για την βυζαντινή τέχνη...

Σήμερα, το χειρόγραφο βρίσκεται στο Βατικανό.

Στα μαρτύρια των αγίων που απεικονίζει, οι δήμιοι δεν παρουσιάζονται σαν Ρωμαίοι στρατιώτες, μα σαν σύγχρονοι, βυζαντινοί πολεμιστές, με την στολή τους. Τους βλέπουμε εικονισμένους με προσοχή, και συχνά όμορφους, με το τυπικό άκακο πνεύμα της βυζαντινής τέχνης, που θεωρεί τον άνθρωπο Εικόνα του Θεού, και συνεπώς δεν θέλει να τον δείξει κακόμορφο.

Οι εικονογράφοι παρατήρησαν τις μορφές των στρατιωτών της εποχής τους, τους λεγόμενους “αγούρους” ή “παλληκάρια”, και απεικόνισαν πιστά όχι μόνο τις μορφές τους, αλλά και τις σοφά μελετημένες στάσεις μάχης που παίρνουν για να δώσουν το τελικό χτύπημα. Έχουμε έτσι μια καλή εικόνα της βυζαντινής τεχνικής της ξιφομαχίας.

Ας παρατηρηθεί πως οι υψηλές περισκελίδες προσδένονται με ιμάντες στη ζώνη.
Αυτές δεν θα ήταν ορατές εαν ο στρατιώτης δεν είχε "πήξει τας ποδέας του"
δηλαδή ανασηκώσει το χιτώνιό του μπήγοντας τις άκρες του (ποδέες) στη ζώνη,
 για ελευθερία κινήσεων.

Η συνήθεια αυτή περιγράφεται έντονα στο Έπος του Διγενή.
Τυπική βυζαντινή συνήθεια και το δέσιμο του μανδύα στο στήθος, με τον ίδιο στόχο.

Ο στρατιώτης έχει τυλίξει την άκρη του μανδύα στο χέρι ως αυτοσχέδια ασπίδα. Αυτή δεν είναι κίνηση δημίου, αλλά ξιφομάχου, και είναι απόδειξη πως τέτοιους ξιφομάχους παρατήρησαν οι καλλιτέχνες που εικονογράφησαν το μηνολόγιο.

Και αυτή η αυτοσχέδια ασπίδα αναφέρεται στο Έπος του Διγενή.

Σε αυτήν την παρουσίαση, με κάθε σεβασμό στη μνήμη των Αγίων Μαρτύρων, απομονώσαμε τις μορφές των δημίων, και τις παραθέτουμε, πιστεύοντας πως έτσι δίνουμε μια καλή εικόνα των βυζαντινών στρατιωτών.

Για μια πλήρη ανάλυση των στάσεων των ξιφομάχων, δείτε τα σχόλια του Δάσκαλου της μεσαιωνικής και βυζαντινής οπλομαχίας Γεώργιου Γεωργά εδώ:

"Οι Βυζαντινοί ξιφομάχοι στο Μηνολόγιον του Βασιλείου Β΄ δηλώνουν τις θέσεις φύλαξης της Βυζαντινής οπλομαχίας" 

Άγιος Μερκούριος, προστάτης της Ακαδημίας Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών ‘Λέοντες’

Ο Άγιος Μερκούριος ανακηρύχθηκε προστάτης των μελών της Ακαδημίας Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών ‘Λέοντες’, κατόπιν συμβουλής του Πανοσ. Αρχιμ. π. Χρυσόστομου του Ι.Ν Αγίου Ιωάννου στο Πειραιά.

Εδώ, η εικόνα του Αγίου Μερκουρίου που ιστόρισε για την Ακαδημία  Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών ‘Λέοντες’ ο Δημήτρης Σκουρτέλης

Βλέπουμε στην συνέχεια μια σειρά από βυζαντινές και μεταβυζαντινές απεικονίσεις του Αγίου από το προσωπικό αρχείο του Δημήτρη Σκουρτέλη. 

Ο Άγιος ήταν πολύ καλός ξιφομάχος και εξέχον στέλεχος του Ρωμαϊκού στρατού. Διακρίθηκε σκοτώνοντας στην μάχη ένα βάρβαρο βασιλιά, και απέκτησε υψηλά αξιώματα, τα οποία έχασε, μαζί με την ζωή του όταν ομολόγησε τον Χριστό.

Διαπιστώνουμε πως υπάρχει ο εικονογραφικός τύπος του Αγίου ξυρισμένου και με κοντά μαλλιά, όπως θα ταίριαζε σε έναν Ρωμαίο στρατιώτη, αλλά επικρατεί ο τύπος με κοντό γενάκι, ακατάστατα μαλλιά, κυρτό σπαθί, βέλος και ένα κάπως περίεργο κράνος, που υπονοεί την σκυθική του καταγωγή.
Σπανιότερος είναι ο έφιππος τύπος.

Για τους "Λέοντες" δείτε εδώ
Για τον βίο του Αγίου Μερκουρίου, δείτε εδώ

Βυζαντινοί Αυτοκράτορες στεφανώνονται από Νίκες

Αψίδα Μ. Κωνσταντίνου, Ρώμη.
Ο Αυτοκράτορας στεφανώνεται από Νίκες.

Αρχίζοντας από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και τους διαδόχους του, περνώντας στον Ιουστινιανό, και καταλήγοντας στον 9ο-10ο αι. μΧ, οι αναπαραστάσεις Βυζαντινών Αυτοκρατόρων που στεφανώνονται από Νίκες δεν έχουν σταματήσει.

6ος αι. Ένας Αυτοκράτορας, πιθανά ο Ιουστινιανός
στεφανώνεται από μια φτερωτή Νίκη
ενώ κάτω παριστάνεται η Γη.

Τις διακρίνουμε από τους επίσης φτερωτούς αγγέλους διότι διαθέτουν γυναικείους μαστούς, αλλά και παριστάνονται χωρίς φωτοστέφανο. Η αρχαία παράδοση διατηρήθηκε, παρά την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Ένατος-Δέκατος αιώνας.
 Ένας Αυτοκράτορας, πιθανά ο Τσιμισκής,
στεφανώνεται από δυο "Άπτερες" Νίκες

 Είτε αρέσει σε ορισμένους είτε όχι, το Βυζάντιο παρέμενε για αιώνες βαθιά ειδωλολατρικό, μέχρι και τα κορυφαία σκαλοπάτια της Εξουσίας...

Ακολουθούν νομίσματα των διαδόχων του
Μεγάλου Κωνσταντίνου, με Νίκες.

Πηγή εικόνων εδώ:

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ: Η ΑΛΗΘΕΙΑ

Στοιχεία του ακριτικού έπους στην ιστορία του Συμεών του Μάγιστρου.

9ος αιώνας. Ο Αυτοκράτορας λέει τον “άρτο” “ψωμί” και ο Ακρίτας είναι πια τοπωνύμιο...
Από τις πρώτες μαρτυρίες για την γέννηση της Δημοτικής και τα Ακριτικά Έπη.

Συμεών ο Μάγιστρος.

(μετάφραση: Δημ. Σκουρτέλης)

Ο Μιχαήλ και ο Βασίλειος ο Α

“Αλλά θα πω γι αυτόν [τον εικονομάχο αυτοκράτορα Μιχαήλ τον Γ΄] και κάτι άλλο, ακόμα χειρότερο, που όχι μόνο δεν είναι αξιοπρεπές, αλλά και ξένο από κάθε βασιλική αξία. [σχόλιο: Δηλαδή ορισμένα αναξιοπρεπή ταιριάζουν με την βασιλική αξία;]

Είχε υιοθετήσει το γιο ενός γύναιου, και την είδε, ενώ πήγαινε καβαλάρης, να βγαίνει από το λουτρό κρατώντας ένα καλάθι. Τότε πέζεψε, και έστειλε τους άλλους [την βασιλική σωματοφυλακή, ίσως και τους αξιωματούχους που τον συνόδευαν] στο Παλάτι, και αφού μάζωξε κάτι ανθρωπάκια μυστήρια και ανήθικα, έφυγε μαζί με τη γυναίκα, παίρνοντας το καλάθι από τα χέρια της.

Και είπε: “Άντε καλέ, πάρε θάρρος. Θα με φιλοξενήσεις στο σπίτι σου, γιατί θέλω να φάω ακοσκίνιστο ψωμί και ασβεστοτύρι.” [φέτα] {ψωμοῦ πιτυρώδους καὶ ἀσβεστοτύρου ἐπιθυμοῦντα} Φαίνεται πως επειδή είχε δώσει στον άντρα της 50 χρυσά νομίσματα, πίστευε πως η γυναίκα ήταν ιδιοκτησία του. Βλέποντας αυτά τα παράξενα, η γυναίκα απόρησε, και επειδή δεν έκανε τίποτα, ο ίδιος ο Μιχαήλ πήρε την ακόμα βρεγμένη πετσέτα της [από το λουτρό] και την άπλωσε για τραπεζομάντηλο στο σκαμνί (γιατί ούτε τραπέζι δεν είχε) και αφού της πήρε τα κλειδιά, τα έκανε όλα ο βασιλιάς, έκανε τον σερβιτόρο, τον μάγερα, τον καλεσμένο, βγάζοντας ότι είχε και δεν είχε το φτωχικό της ντουλάπι.

Έφαγε κι αυτή μαζί του στο ίδιο τραπέζι [πράγμα ασύνηθες τότε] και μετά [ο Μιχαήλ] γύρισε αμέσως στο Παλάτι πεζός.” ¹

Όσα είναι σε αγκύλες [ ] είναι σχόλια του μεταφραστή. Οι παρενθέσεις ( ) είναι του συγγραφέα.

Αχ αυτή η Δημοτική, η “μαλλιαρή”...

Κακή αρχή που έκανε, με ασεβείς εικονομάχους, γύναια, μυστήρια ανθρωπάκια του υποκόσμου και σπίτια που δεν είχαν ούτε τραπέζι...

Αλλά και με έναν κοτζάμ Αυτοκράτορα...

Στη συνέχεια μαθαίνουμε πως ήδη η λέξη “Ακρίτας” είναι το όνομα μια αγοράς στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό σημαίνει πως τα Ακριτικά τραγούδια ήταν ήδη μια πολύχρονη παράδοση και είχαν διαδοθεί πολύ μακρύτερα από τα σύνορα, πιθανά σε όλη την Αυτοκρατορία και πέρα από αυτήν.

“καὶ εὐθὺς ὑποστρέφουσι πρὸς τὴν πόλιν. ἐλθόντων δὲ αὐτῶν κατὰ τὸ ἐμπόριον τοῦ Ἀκρίτα, μοναχός τις ἐφ' ὑψηλῆς τῆς πέτρας ἐπεφώνει μεγάλως τῷ βασιλεῖ”

Βρίσκουμε και έναν “απελάτη” να “εργάζεται” συμμετέχοντας με διαταγή του Βασίλειου Α στην δολοφονία του Μιχαήλ. Άγνωστο αν πρόκειται για ληστή των συνόρων που είχε καταλήξει στην Πρωτεύουσα, ή -το πιθανότερο- αν ο όρος είχε γενικευθεί ήδη.

“ἐν τούτῳ ἔξυπνος γίνεται ὁ βασιλεύς, καὶ παρευθὺ Ἰωάννης ὁ Χάλδος κόπτει τὰς χεῖρας αὐτοῦ. ὁ δὲ ἀπελάτης Ἰακωβίτζης τὸν Βασιλισκιανὸν ξίφει τρώσας ἔρριψεν ἀνωκάτω.”

Ο Μιχαήλ Γ κάνει τον αρματοδρόμο...

Οι περιγραφές των κήπων του Αυτοκράτορα Θεόφιλου θυμίζουν τις περιγραφές των παλατιών του Διγενή (που οι ερευνητές συνήθως ανάγουν στην... αρχαία γραμματεία)

“καὶ ἐλθὼν μέχρι τοῦ Βρύα προσέταξε παλάτιον οἰκοδομηθῆναι καὶ παραδείσους φυτευθῆναι καὶ ὕδατα ἀγαγεῖν” [και στη συνέχεια ο αυτοκράτορας επευφημήθηκε από τον λαό.]

Αλλά και οι παπαγάλοι του παλατιού του Διγενή βρίσκονται και στην βασιλική αυλή:

“ἦν τι ζῷον πτηνὸν ἐν ταλάρῳ πλεκτῷ κατὰ τὰ βασίλεια αἰωρούμενον, μιμηλὸν καὶ πολύφωνον, ὃ ψιττακὸς ὀνομάζεται, ὅπερ εἴτε πρός τινων διδαχθὲν εἴτ' ἄλλως πως πολλάκις "αἲ αἲ κύριε Λέων" ἐφθέγγετο.”

(Στα δημοτικά: “Πάντα να ζει ο Ακρίτας”)

Έχουμε και μαρτυρίες για άντρες με υπερφυσική δύναμη που λυγίζουν σίδερα...

“Παρεγένετο δὲ ἐν τῇ πόλει καὶ Ἀσώτιος, ἀνὴρ ἐπὶ ῥώμῃ ὀνομαστότατος, υἱὸς ὢν τοῦ ἄρχοντος τῶν ἀρχόντων· ὅν φασι σιδηρᾶν ῥάβδον ἐκ τῶν ἄκρων ἑκατέρων κρατοῦντα ταῖς χερσὶ τῇ ὑπερβαλλούσῃ ἀλκῇ διακάμπτειν καὶ πρὸς τὸ κυκλικὸν σχῆμα μεταγαγεῖν, τῆς ἀντιτύπου τοῦ σιδήρου φύσεως τῇ βίᾳ τῶν χειρῶν ὑπεικούσης. “

Και για Σαρακηνούς που συμμαχούν ομαδικά με το Βυζάντιο, όπως ο πατέρας του Διγενή και οι άντρες του:

”Ἔρχονται πρέσβεις ἀπὸ Μελιτηνῆς, καὶ μετ' αὐτῶν καὶ ὁ στρατηγὸς αὐτῶν Ἀπαλάσαθ. καὶ ὑποδεχθέντες παρὰ Ῥωμανοῦ μετὰ τῆς προσηκούσης τιμῆς, σύμφωνά τε εἰρήνης ποιήσαντες, ὑπέστρεψαν εἰς τὰ ἴδια, καὶ ἔκτοτε συνεστρατεύοντο Ῥωμαίοις κατὰ τῶν ὁμοφύλων Σαρακηνῶν, καὶ ἐν τοῖς ἐπινικίοις συνήρχοντο τοῖς Ῥωμαίοις ἐν τῇ πόλει, αἰχμαλώτους ἄγοντες Ἀγαρηνούς· ὅπερ ἦν θαυμαστὸν καὶ παράδοξον καὶ δεῖγμα τῆς τῶν ἀθέων Ἀγαρηνῶν δυστυχίας. “

Και μια καταδίωξη στις “Πύλες της Συρίας” που μοιάζει με το αντίστοιχο απόσπασμα από το “Άσμα του Αρμούρη”...

Ο στρατηγὸς Μανουὴλ, πέφτοντας σε δυσμένεια:

“λάθρα τῆς πόλεως ἐξελθὼν μέχρι Πυλῶν καὶ τοῖς δημίοις ὀχήμασιν ἐπιβὰς ἀπῆλθε φυγὰς μέχρι τῶν κλεισουρῶν Συρίας, τὰς τῶν ἵππων ἰγνύας ἐκκόπτων.”

Βλέπουμε λοιπόν πόσα από τα στοιχεία του Ακριτικού έπους προέρχονται από πραγματικά γεγονότα, αλλά κυρίως, το ότι ο Ακριτικός κύκλος και η Δημοτική γλώσσα είχαν περάσει από τον 9ο αιώνα ήδη, μέσα στα τείχη της ίδιας της Πόλης...

Νόμισμα του Μιχαήλ Γ.

1Ἀλλὰ καὶ τούτου ἕτερόν τι διηγήσομαι χαλεπώτερον, οὐ μόνον ἐκπῖπτον τοῦ πρέποντος, ἀλλὰ καὶ τῆς βασιλικῆς ἀξίας ὅτι μάλιστα ἀλλότριον. γυναίῳ τινὶ ἧς τὸν παῖδα υἱοθετησάμενος ἦν, ἐκ βαλανείου ἐρχομένην καὶ τὴν ἑαυτῆς κάλπην ἐπὶ χεῖρας ἐχούσῃ συναντήσας τοῦ ἵππου ἀπέβη, καὶ τοὺς μὲν ἄλλους κατὰ τὰ ἀνάκτορα ἀπέστειλεν, ἀκόλαστα δὲ καὶ μυστικὰ ἀνδράρια ἑταιρισάμενος ἀπῄει μετὰ τῆς γυναικός, τὴν κάλπην τῶν ἐκείνης χειρῶν ἀναλαβών. καὶ "ἄγε δή, ὦ γύναι, θαρροῦσα" ἔλεξεν "ἐμὲ κατὰ τὸ σὸν οἴκημα ὑπόδεξαι, ψωμοῦ πιτυρώδους καὶ ἀσβεστοτύρου ἐπιθυμοῦντα," τάχα που ἀπὸ τῶν νʹ νομισμάτων, ἅπερ δέδωκε τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, ὑπολαμβάνων τι κεκτῆσθαι ταύτην. ἐπὶ δὲ τῷ ξένῳ τούτῳ θεάματι ἡ γυνὴ ἐκπλαγεῖσα, ἐπεὶ καὶ πάντων ἐν ἀπορίᾳ ἦν, αὐτὸς ὁ Μιχαὴλ τὸ σαβάνον αὐτῆς ἔτι διάβροχον ὂν ἀντὶ μεσσαλίου τῷ σκάμνῳ ἐπέθετο (οὐ γὰρ εἶχεν τράπεζαν), τήν τε κλεῖδα ἀφελὼν αὐτῆς ἦν τὰ πάντα ὁ βασιλεύς, τραπεζοποιὸς μάγειρος δαιτυμών. ἐκβαλὼν δὲ ἅπερ εἶχεν τῆς πενιχρᾶς ἐκείνης ἡ κιβωτός, συνειστιᾶτο ταύτῃ καὶ συνεδείπνει, κἀκεῖθεν βάδην αὖθις ἀπῄει πρὸς τὰ ἀνάκτορα.

Πηγή εικόνων: Βικιπαίδεια.