Μια μαρτυρία για τον Μωάμεθ από τον Ζωναρά

Επιτομή Ιστοριών. XIV

(μετάφραση: Δημήτρης Σκουρτέλης)

Όπως λοιπόν γύριζε αυτός ο βασιλιάς (Ο Ηράκλειος) νικητής από την Περσία, τον πλησίασε ο Μωάμεθ, ο φύλαρχος των Σαρακηνών.

Δεν είχε επιλεγεί ως ηγέτης λόγω καταγωγής - γιατί άσημος ήταν - αλλά με πονηρία.

Όντας φτωχός ζούσε δουλεύοντας σε μια πλούσια χήρα την οποία τελικά παντρεύτηκε, κάνοντάς την να τον ερωτευθεί με μαγείες.

Έπασχε δε από επιληψία, και ώρες - ώρες τον έπιανε η αρρώστια και έπεφτε κάτω και έχανε τα λογικά του. Έτσι γίνονταν αιτία στενοχώριας και ντροπής για εκείνον και την γυναίκα του.
Αλλά αυτός ήταν πονηρός...  σχετίστηκε με έναν καλόγερο ακόμα πονηρότερο, που είχε εξοριστεί από την Κωνσταντινούπολη για κακοπιστία, και μαθήτευσε σ' αυτόν.  

Έλεγε έτσι στη γυναίκα του πως του έρχονταν ο Αρχάγγελος Γαβριήλ από τον ουρανό και τον μυούσε σε απόρρητα μυστήρια. Κι αυτός δεν μπορούσε ν' αντέξει την όψη του Αγγέλου και γι αυτό τον έπιανε ίλιγγος και φόβος και έπεφτε καταγής. Μάρτυρα γι αυτό στην γυναίκα του είχε και εκείνον τον πονηρό καλόγερο, που έλεγε πως, αλήθεια, αυτός ο Γαβριήλ στέλνεται σε όλους τους προφήτες.
Το πήρε πάνω της λοιπόν η γυναίκα του, μια που ζούσε πια πλάι σε έναν προφήτη, και τον πήγε και στις άλλες γυναίκες, και έτσι αυτός ο άθλιος απέκτησε φήμη προφήτη σε όλους τους ομόφυλούς του.
Όταν πέθανε η γυναίκα του, την κληρονόμησε, και έγινε και Φύλαρχος, και Δάσκαλος και Νομοθέτης του έθνους των Ισμαηλιτών. (Αράβων, απόγονων του Ισμαήλ, γιου του Αβραάμ και της Άγαρ, εξ ου και η συχνή ονομασία  “Αγαρηνοί")

Άλλους τους εξαπατούσε με τα λόγια, και όσους δεν πείθονταν εύκολα, τραβούσε  το σπαθί  και τους ανάγκαζε να προσκυνήσουν Έτσι μάζεψε γύρω του πολλούς αξιόμαχους ("χείρα ικανήν")
Αυτός λοιπόν, βγαίνοντας από την Αίθριβο (Γιαθρίμπ, μετέπειτα Μεδίνα) πήγε στον βασιλιά [Ηράκλειο] και του ζήτησε μια περιοχή για να εγκατασταθεί, και αυτός του παραχώρησε μία. Και αφού έπεισε όλο το έθνος του για την σοφία του, με τους τρόπους που αναφέραμε, έκανε επιδρομές σε όλη την Συρία και την καταλήστευσε και κατέλαβε πολλές χώρες των Ρωμιών.

Και από τότε, δεν σταμάτησε το έθνος των Ισμαηλιτών να   ληστεύει και να αλωνίζει σε όλες τις περιοχές των Ρωμιών.

Το κείμενο:

214 Ὑποστρέφοντι δὲ τῷ βασιλεῖ τούτῳ ἐκ τῆς Περσίδος τροπαιοφόρῳ πρόσεισι Μωάμεθ ὁ τῶν Σαρακηνῶν φύλαρχος, οὐκ ἐκ γένους τὸ φυλαρχεῖν κληρωσάμενος (τῶν γὰρ ἀσήμων ἐτύγχανεν ὤν), ἀλλὰ πονηρίᾳ τοῦτο κτησάμενος. πένης γὰρ ὢν παρά τινι γυναικὶ πλουσίᾳ χήρᾳ ἐθήτευεν, ἣν ἔγημε, γοητείαις ὑπαγαγὼν εἰς ἔρωτα ἑαυτοῦ. ἐπιληψίας δὲ νοσήματι συνεχόμενος καὶ κατὰ καιροὺς αὐτῷ τοῦ πάθους προσβάλλοντος πίπτων καὶ τῶν φρενῶν ἐξιστάμενος, ἀθυμίας αἴτιος τῇ ἑαυτοῦ κυρίᾳ καὶ γαμετῇ καὶ αἰσχύνης ἐγίνετο. ὁ δὲ αὐτός τε πονηρὸς ὢν καί τινι δὲ μοναχῷ πονηροτέρῳ ἑαυτοῦ ἐντετυχηκὼς διὰ κακοπιστίαν φυγαδευθέντι τῆς Βυζαντίδος καὶ παρ' αὐτοῦ διδαχθείς, ἔλεγε τῇ γυναικὶ τὸν Γαβριὴλ τὸν ἀρχάγγελον οὐρανόθεν αὐτῷ φοιτῶντα ἀπόρρητά τινα μυεῖν, μὴ φέρειν δὲ τὴν τούτου θέαν καὶ διὰ τοῦτο ἰλιγγιᾶν καὶ φόβῳ συνέχεσθαι καὶ πρὸς γῆν κατακλίνεσθαι. ταῦτα δ' εἶχεν αὐτῷ συμμαρτυροῦντα καὶ τὸν μοναχὸν ἐκεῖνον τὸν δόλιον καὶ τῇ γυναικὶ λέγοντα ὅτι ὡς ἀληθῶς πᾶσι τοῖς προφήταις οὗτος ὁ Γαβριὴλ ἐπιπέμπεται. 215 ἐντεῦθεν ἡ γυνὴ ἀποσκευαζομένη τὸ ὄνειδος, ἐγκαυχωμένη δὲ μᾶλλον ὡς συνοικοῦσα προφήτῃ, τὸν λόγον τοῦτον εἰς τὰς λοιπὰς γυναῖκας προήνεγκε, καὶ οὕτως ὄνομα προφήτου παρὰ τοῖς ὁμοφύλοις ὁ μυσαρὸς ἐκεῖνος ἐκτήσατο. θανούσης δὲ τῆς γυναικὸς ἐκείνης, τῶν ἐκείνης κληρονόμος γενόμενος καὶ φύλαρχος καὶ διδάσκαλος καὶ νομοθέτης τοῦ ἔθνους τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἐχρημάτισε, τοὺς μὲν λόγοις ἀπατῶν, τοῖς δὲ μὴ εὐχερῶς αὐτῷ πειθομένοις τὸ ξίφος ἀνατεινόμενος καὶ ὑποκλίνεσθαί οἱ ἐκβιαζόμενος. ἤδη γὰρ καὶ χεῖρα περὶ ἑαυτὸν συνήγαγεν ἱκανήν. οὗτος οὖν ἐκ τῆς Αἰθρίβου προϊὼν προσῆλθε τῷ βασιλεῖ, χώραν αἰτῶν εἰς κατοίκησιν, καὶ ἔλαβεν. ὃν δ' εἴρηται τρόπον τὸ ἔθνος ἅπαν κατασοφισάμενος καὶ ὑφ' ἑαυτὸν ποιησάμενος τὴν Συρίαν κατέδραμέ τε καὶ ἐληίσατο καὶ τῶν Ῥωμαϊκῶν χωρῶν πολλὰς ἐξεπόρθησε· καὶ ἔκτοτε οὐκ ἐπαύσατο τὸ τῶν Ἰσμαηλιτῶν γένος τὴν Ῥωμαίων ἅπασαν γῆν κατατρέχον καὶ ληιζόμενον.
Πηγή Εικόνας: Πηγή αρχικού κειμένου: Ερευνητικό έργο: ΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.

Συνομιλία των δυο στρατηγών πριν τη μάχη του Γιαρμούκ.

Προοίμιο της μάχης του Γιαρμούκ. (636) Μουσουλμάνοι εναντίον Βυζαντινών. 

Συνομιλία των δυο στρατηγών πριν τη μάχη. 

Αραβική πηγή. (εδώ)

Μετάφραση: Δημήτρης Σκουρτέλης

Πηγή εικόνας εδώ

Ο Ρωμιός στρατηγός, Μαχάν (Ο Αρμένιος Βαχάν) μίλησε υποτιμητικά στον αντίπαλό του, Καλίμπ Αλ Γουαλίντ (που να έχει την εύνοια του Αλλάχ) και είπε:

Φαίνεται πως ήρθατε ως εδώ σπρωγμένοι από την πείνα, την γύμνια και την φτώχεια. Αν θες, δίνω στον κάθε άντρα σου δέκα δηνάρια, καλά ρούχα και καλό φαγητό. Μπορείτε να τα πάρετε και να φύγετε.  Του χρόνου, θα σας στείλω τα ίδια, ώστε να μην κάνετε τον κόπο να έρθετε ξανά.

Ο Καλίμπ Αλ Γουαλίντ (που να έχει την εύνοια του Αλλάχ) θύμωσε ακούγοντας αυτά τα υποτιμητικά και υπεροπτικά λόγια και απάντησε:

Για άκουσε καλά Μαχάν: Κάνεις λάθος για τον λόγο που ήρθαμε εδώ. Είμαστε ένας λαός που πίνει το αίμα των εχθρών του. Ακούσαμε πως το Ρωμαίικο αίμα είναι πολύ νόστιμο και ήρθαμε εδώ να το απολαύσουμε.

-------------------------

Khalid Bin Al-Waleed: We are people who drink blood

When Khalid bin Waleed (may Allah be pleased with him) reached Yarmook with his army to fight the Romans, he addressed them saying:

?Oh mujahideen! This is a memorable day. It is the day on which our faith will be tested and tried. Today we should avoid every kind of arrogance, pride and not contend for individual glory or egoistic bragging..

Oh mujahideen of Islam! Fight only to gain the Goodwill of Allah Almighty. In the Muslim army today there are many great generals: each of them is worthy and can be entrusted with the permanent command of this army. Today you have assigned me this honor of commanding the Muslim army. So I hope that for the honor and victory of Islam, today we will enter the battlefield of Jihad as one. Allah will be our Supporter and Defender.?

Then both the armies confronted each other at Yarmook. The Roman general, Mahan, scornful addressed his counterpart, Khalid bin Waleed (may Allah be pleased with him) and said:

?It looks as if poverty, nakedness and starvation has compelled you to come here. If you wish I am willing to give each of you ten dinars, expensive clothing and good food. You can take these things and leave. Next year too I can send you these things; you do not have to take the trouble to come here. ?

Khalid bin Waleed (may Allah be pleased with him) was enraged on hearing these scornful and arrogant words, and answered:

?Mahan listen to me very carefully! You are mistaken about the reason why we are here. We are people who drink the blood of our opponents. We have heard that Roman blood is very delicious, and we have come here to enjoy it?



From Commanders of The Muslim Army By Mahmood Ahmad Ghandanfar

Η μάχη του Μουτάχ. Το Βυζάντιο απωθεί τους Μουσουλμάνους στην Έρημο.

 Μια ενδοαραβική σύρραξη υπήρξε η αφορμή για την πρώτη ένοπλη αναμέτρηση Μουσουλμάνων και Βυζαντίου, το 629, στο χωριό Μουτάχ, ανατολικά του Ιορδάνη. Οι επιδρομές του Ισλάμ στις Βυζαντινές περιοχές δεν είχαν αρχίσει ακόμα, και ο Προφήτης Μωχάμετ, τότε, προσπαθούσε να κυριαρχήσει στις διάφορες Αραβικές φυλές και να τις προσηλυτίσει στην νέα θρησκεία. Όταν λοιπόν οι Μουσουλμάνοι ήρθαν σε επαφή με τους Χασανίδες, μια φυλή που παραδοσιακά ήταν πιστός σύμμαχος των Βυζαντινών, η Αυτοκρατορία επενέβη για να υπερασπίσει τους συμμάχους της, και να ελέγξει τον ακατάσχετο προσηλυτισμό στο Ισλάμ, που απευθύνονταν στους Χριστιανούς Άραβες.

Αυτή είναι η κοινή βάση των αφηγήσεων, γιατί οι Άραβες δίνουν μια εκδοχή της συνέχειας των γεγονότων που είναι απίστευτη. Τόσο οι λεπτομέρειες, όσο και ο σκελετός της αφήγησης, αγγίζουν τον μύθο. Κατ΄ αρχάς μιλούν για... καταπίεση των Μουσουλμάνων από τους Βυζαντινούς (οι οποίοι όμως δεν είχαν καμιά εξουσία στην αραβική χερσόνησο) και για καταλήστευση των εμπορικών τους καραβανιών από τους Χριστιανούς Άραβες και τους Βυζαντινούς. (αυτό είναι πιο πιστευτό) Αυτή η συμπεριφορά τους οδήγησε σε ενέργειες αυτοάμυνας.

Παραδέχονται, όμως, πως ο Αλ Χαρίθ Ιμπν Αλ Αζντί, στάλθηκε από τον Προφήτη στον Χασανίδη βασιλιά Σουραμπίλ Ιμπν Αμρ αλ Χασαανί για να τον προσηλυτίσει στο Ισλάμ. Ο Χασανίδης βασιλιάς αποκεφάλισε τον απεσταλμένο του Προφήτη καταπατώντας κάθε έθιμο της εποχής. Ο Μωχάμετ προσπάθησε να συμβιβάσει τα πράγματα υπονοώντας πως κάποιος άνθρωπος του βασιλιά σκότωσε τον απεσταλμένο χωρίς διαταγή, αλλά ο Σουραμπίλ ανέλαβε ολόκληρη την ευθύνη. (σημειώνουμε πως τα ονόματα παραλλάσσουν σε κάθε αφήγηση) 

Ετσι οι Μουσουλμάνοι αποφάσισαν να εκδικηθούν στέλνοντας στρατό.  Οι Βυζαντινοί, τότε, λένε οι Άραβες ιστορικοί, συγκέντρωσαν μια στρατιά ...200.000 ανδρών με διοικητή τον Θεόδωρο, τον αδελφό του Ηράκλειου, την οποία οι Μουσουλμάνοι αντιμετώπισαν με τρεις χιλιάδες άντρες. Η μάχη, λένε οι Μουσουλμάνοι, τελείωσε με ισοπαλία, αν και σκοτώθηκαν οι αρχηγοί τους. Η αφηγήσεις, ακόμα και από σύγχρονες Μουσουλμανικές πηγές, καλύπτονται από ένα νέφος ευλαβούς μυθολογίας που κάνει πολύ δύσκολη την ανακάλυψη της αλήθειας.

Η βυζαντινή πλευρά έλεγε πως ο Θεόδωρος, μαθαίνοντας πως οι Μουσουλμάνοι ήθελαν να επιτεθούν μια μέρα γιορτής σε μια σειρά Αραβικές φυλές που ήταν σύμμαχοι του Βυζαντίου, επιτέθηκε πρώτος με μια δύναμη που συγκροτήθηκε από μερικές συνοριακές φρουρές. Οι Βυζαντινοί και οι Άραβες σύμμαχοί τους σκότωσαν στη μάχη τους αρχηγούς του Ισλαμικού στρατού, εκτός από τον Χαλίντ, που διέφυγε, και εξόντωσαν το μεγαλύτερο μέρος του ισλαμικού στρατού. Οι υπόλοιποι Άραβες αποσύρθηκαν στην Έρημο.

Προφανώς επρόκειτο για ένα συνοριακό επεισόδιο που επιλύθηκε γρήγορα και αποτελεσματικά από το Βυζάντιο. Είναι σίγουρο πως οι Άραβες νικήθηκαν, γιατί οι Βυζαντινοί έκτοτε δεν έδωσαν την πρέπουσα σημασία στην άνοδο του Ισλάμ, μια που αρχικά επικράτησαν τόσο εύκολα. Έπρεπε όμως να καταλάβουν πως, αφού αυτοί οι “ληστές” της Ερήμου δεν διαλύθηκαν με ένα τόσο δυνατό χτύπημα, υπήρχε κάτι βαθύτερο στη δράση τους, πράγμα που φάνηκε πολύ σύντομα. Φυσικά, ο Βυζαντινός στρατός δεν μπορούσε να τους καταδιώξει στην Έρημο, και αυτό ήταν το πλεονέκτημα που έδινε αρχικά ασφάλεια στο Ισλάμ, και χώρο για να αναπτυχθεί σχετικά ανεπηρέαστο από τις Υπερδυνάμεις της εποχής, την Περσία και το Βυζάντιο.

Ας περάσουμε ξανά στην Ισλαμική αφήγηση.

Ο Μωχάμετ, λοιπόν, αφού είχε υποτάξει τις Νότιες φυλές της Αραβικής χερσονήσου, στράφηκε προς τους Άραβες του Βορρά. Αυτοί ήταν Χριστιανοί, ή Εβραίοι ή και παγανιστές. Οι απεσταλμένοι του προς τις φυλές Μπανού Σουλαγιούμ και Ντάτ αλ Ταλχ, όμως, αποκεφαλίστηκαν. Για να τιμωρήσει αυτήν την πρόκληση, ο Προφήτης έστειλε ένα στρατό από 3.000 άντρες υπό την διοίκηση των Ζαΐντ Ιμπν Χαρίθα, με υποδιοικητές τους Τζαφάρ Ιμπν Αμπί Ταλίμπ και Αμπντουλάχ Ιμπν Ραβαλάχ.

Η φυλή των Χασανιδών ετοιμάστηκε για να τους αντιμετωπίσει, καλώντας ταυτόχρονα και τον Βυζαντινό στρατό σε βοήθεια. Οι φυλές Λακχμ, Τζουντάμ, Αλ Καγιούν, Μπάχρα και Μπάλι συνασπίστηκαν. Όταν οι Μουσουλμάνοι είδαν τον όγκο του στρατού που επέδραμε εναντίον τους, σκέφτηκαν να υποχωρήσουν περιμένοντας ενισχύσεις, αλλά ο Αμπτουλάχ Ιμπν Ραβαλάχ τόνισε πως δεν έπρεπε να χάσουν την ευκαιρία να γίνουν Μάρτυρες του Ισλάμ. Έτσι οι Μουσουλμάνοι επιτέθηκαν στο βυζαντινό στρατόπεδο στο Μασαρίφ και μετά υποχώρησαν στο Μουτάχ, σε ένα στενό μέρος που εμπόδιζε τους Χριστιανούς να αναπτύξουν την οπωσδήποτε μεγαλύτερη δύναμή τους.

Στη επακόλουθη σύγκρουση σκοτώθηκαν και οι τρεις αρχηγοί των Μουσουλμάνων, πρώτος ο Ζαΐντ Ιμπν Χαρίθα, και μετά οι Τζαφάρ Ιμπν Αμπί Ταλίμπ και Αμπντουλάχ Ιμπν Ραβαλάχ, όπως αναλάμβαναν την διοίκηση. Λένε πως ο ίδιος ο Προφήτης είχε ορίσει την διαδοχή των ηγετών μετά τον θάνατο του καθενός, γνωρίζοντας υπερφυσικά την έκβαση της μάχης. Φυσικά, αυτό έρχεται σε αντίφαση με την εκλογή του Χαλίντ στο πεδίο της μάχης κατόπιν συζήτησης, όπως θα δούμε σε λίγο. Επίσης, ο Μωχάμετ άρχισε να μεταχειρίζεται τα παιδιά του Τζαφάρ σαν ορφανά, πριν έρθουν τα νέα της μάχης.

Ο Τζαφάρ, λένε, αφού έχασε το ένα χέρι του, κράτησε την σημαία με το άλλο, και αφού οι Χριστιανοί του το έκοψαν κι αυτό, πίεσε την σημαία στο στήθος του με τα μπράτσα, ώσπου σκοτώθηκε. Ο Αλλάχ, πάντως, του χάρισε ένα ζευγάρι ρουμπινένια φτερά για να πορεύεται στην μέλλουσα ζωή χωρίς χέρια. Μερικοί έγκριτοι Μουσουλμάνοι ιστορικοί διαφωνούν για το χρώμα των φτερών του Τζαφάρ, αλλά και για τον αριθμό των πληγών που δέχτηκε. Πενήντα ή ενενήντα. Πάντως και οι τρεις νεκροί ηγέτες εγκαταστάθηκαν πάνω σε θρόνους στο Παράδεισο, αλλά οι Χαρίθα και Ραβαλλάχ είναι πλέον μόνιμα στραβολαιμιασμένοι, γιατί για μια στιγμή τους πέρασε από το μυαλό να το σκάσουν και να μην μαρτυρήσουν για το Ισλάμ!

Αφού οι ηγέτες τους σκοτώθηκαν, οι Μουσουλμάνοι άρχισαν να υποχωρούν. Κάποιος Θαμπίτ Ιμπν Αλ Ακράμ, όμως, σήκωσε την σημαία και έδωσε θάρρος στον στρατό. Πρότεινε μάλιστα για νέο αρχηγό τον Χαλίντ Ιμπν Αλ Γουαλίντ. Αυτόν δεν τον είχε δει σε όραμα ο Προφήτης... Ο Χαλίντ θα γίνονταν στο μέλλον ένας από τους πιο πετυχημένους στρατηγούς του Ισλάμ, και θα έπαιρνε εκδίκηση από τους Βυζαντινούς στο Γιαρμούκ.

Αφού έσπασε εννιά σπαθιά στη μάχη, ο Χαλίντ επιχείρησε μια πετυχημένη υποχώρηση με τάξη, και εμπόδιζε τους Χριστιανούς να συνεχίσουν την μάχη κατά παράταξη, με αψιμαχίες. Κατόπιν έφερε κρυφά την οπισθοφυλακή του στην πρώτη γραμμή, με νέες σημαίες, παραπλανώντας τους Χριστιανούς πως έφτασαν ενισχύσεις. (κατά τον Λέοντα τον Σοφό, η χρήση πολλών σημαιών χωρίς... στρατό να αντιστοιχεί σε αυτές, ήταν ένα τυπικό Αραβικό στρατήγημα) Έτσι, ο Χαλίντ μπόρεσε να αποσυρθεί και να καταφύγει στην Μεδίνα, την πρωτεύουσα του Ισλάμ. Στην ουσία, οι Βυζαντινοί δεν καταδίωξαν τους υποχωρούντες Άραβες γιατί δεν θέλησαν να παρασυρθούν στην Έρημο, την τελική ασφάλεια των Ισλαμιστών.

Φυσικά ο Χαλίντ, φτάνοντας στην Μεδίνα, κατηγορήθηκε πως έδειξε δειλία, δεν κάθισε να γίνει Μάρτυρας του Ισλάμ, και υποχώρησε. Ήταν, λέει, η πρώτη φορά που ένας Ισλαμικός στρατός επέστρεψε χωρίς να έχει νικήσει. Οι ίδιες οι οικογένειες των πολεμιστών του Μουτάχ δεν τους άνοιξαν την πόρτα, γιατί είχαν υποχωρήσει, και ο κόσμος τους πέταγε πέτρες και σκουπίδια. Ο ίδιος ο Προφήτης όμως δικαιολόγησε τους ηττημένους πολεμιστές του. Η υπόθεση ερμηνεύθηκε σαν θρίαμβος του Ισλάμ, μια που οι Μουσουλμάνοι συγκρούστηκαν για πρώτη φορά με το Βυζάντιο και ...έζησαν.

Όλες αυτές οι αφηγήσεις δείχνουν μάλλον μια συντριπτική ήττα, και μια πανικόβλητη υποχώρηση, και ακυρώνουν τα μυθικά στοιχεία περί αντίστασης μέχρι θανάτου. Η αφήγηση πως οι Μουσουλμάνοι είχαν μόνο 12 νεκρούς, (άλλοι λένε 150) ενώ οι Χριστιανοί είχαν... χιλιάδες απώλειες, μάλλον δείχνει πως οι Άραβες υποχώρησαν πανικόβλητοι μετά μια μικρή αψιμαχία, βλέποντας την τάξη και την οργάνωση του καλύτερου στρατού της εποχής, του Βυζαντινού, που όπως οι ίδιοι γράφουν, είχε “σιδερένιες πανοπλίες νέου τύπου, μεγάλες ασπίδες, και ιδιαίτερα μακριά σπαθιά και κοντάρια, και γνώριζε όλες τις πολεμικές μεθόδους”.

Η ήττα των Μουσουλμάνων στο Μουτάχ, δεν θεωρήθηκε ταπεινωτική, λοιπόν, αντίθετα χρησιμοποιήθηκε προπαγανδιστικά σαν απόδειξη πως ο Ισλαμικός στρατός μπορούσε να σταθεί, έστω και με αυτόν τον τρόπο, απέναντι στον Βυζαντινό. Η αλήθεια είναι βέβαια, πως ο Χαλίντ χρησιμοποίησε ένα στρατήγημα για να συγκρατήσει για λίγο την Βυζαντινή επίθεση, και έτσι κέρδισε τον χρόνο που χρειάζονταν για να εξαφανιστεί στην έρημο. Αυτό έδωσε στην Χριστιανική πλευρά ένα ψευδές αίσθημα ασφάλειας και υπεροχής, που πληρώθηκε ακριβά αργότερα.

Agnolo Gaddi: Το όνειρο του Αυτοκράτορα Ηράκλειου. 1385-87

Χασανίδες, οι Άραβες Ακρίτες

 

Με κάποια ιστορική υπερβολή, ο Ιουστινιανός
απεικονίζεται να προσφέρει την κορώνα του βασιλιά
στον Χασανίδη φύλαρχο Αρέθα (Αλ Χαρίθ)

Τα Νότια και τα Ανατολικά σύνορα της Βυζαντινής Μέσης Ανατολής καθορίζονταν σε μεγάλο βαθμό από το κλίμα και τις γεωγραφικές συνθήκες. Ο Βυζαντινός στρατός (και οποιοσδήποτε “πολιτισμένος” στρατός της εποχής, άλλωστε) δεν μπορούσε να ελέγξει την Έρημο.

Στα χρόνια της Μουσουλμανικής εξάπλωσης, τον 7ο αιώνα, η Αυτοκρατορία βάσιζε σημαντικό μέρος της άμυνας της στην περιοχή σε «υπόσπονδες», (foederati) όπως τις αποκαλούσαν, συμμαχικές Αραβικές φυλές. Χρησιμοποιούνται ακόμη οι όροι: «ὑπήκοοι»,  «οἱ καθ’ ὑμᾶς Σαρακηνοί»,  «ὑπὸ Ῥωμαίους», «ὁ καθ’ ἡμᾶς Ἄμβρος ὁ Σαρακηνὸς»... 

Το κράτος των Χασανιδών

Αυτή η πρακτική κράταγε από την Ρωμαϊκή εποχή. Οι Άραβες αυτοί προσελκύονταν από τους τίτλους, τις τιμές και το χρυσάφι (“ανόνα”) που τους παραχωρούσε ο Αυτοκράτορας. Συνήθως εκχριστιανίζονταν, αλλάζοντας σημαντικά τον τρόπο της ζωής τους, όχι μόνο ηθικά αλλά και πολιτικά, οργανωτικά και οικονομικά.  Αυτές οι Αραβικές φυλές πλούτιζαν και άκμαζαν, αν και οι Βυζαντινοί εξακολουθούσαν να τις θεωρούν “βαρβάρες”.

Η γνωστότερη από αυτές τις φυλές ήταν οι Χασανίδες. (συχνά αποκαλούνται και «Ιαφνίδες». Τον λόγο θα τον δούμε παρακάτω) Οι φύλαρχοί τους θεωρούταν μεγάλοι βασιλιάδες από τους άλλους  Άραβες. Στο Βυζάντιο είχαν βέβαια, τον ταπεινότερο τίτλο του “Στρατηγού παρεμβολών”. (Παρεμβολή = Στρατόπεδο, ένας ευφημισμός της Αραβικής κατασκήνωσης)  Το όνομα Χασάν σημαίνει “Δύναμη”. 

Οι φύλαρχοι αυτοί όμως, βάσιζαν την δύναμή τους στην υποστήριξη του Βυζαντίου. Χωρίς αυτήν, θα ήταν αδύνατο να κυβερνήσουν τις φυλές που τους είχαν υποταχθεί, και τις οποίες δελέαζαν με τον Αυτοκρατορικό χρυσό και το κύρος που τους έδινε ένας τέτοιος σύμμαχος. Γι αυτό και το Βυζάντιο πάντα θεωρούσε αυτές τις συμμαχίες προσωπικές, μια που ήταν το κύρος ενός φυλάρχου, και όχι κάποια φυλετική συνείδηση που κρατούσε τους Χασανίδες ενωμένους.

 

Οι Χασανίδες  είχαν μεταναστεύσει προς Βορρά τον 3ο αι μ.Χ. από την περιοχή της Νότιας Αραβίας, την σημερινή Υεμένη, το παλιό βασίλειο των Σαβαίων, καταγόμενοι από την φυλή Αλ Αζντ, που είχε διασκορπιστεί σε πολλά μέρη. Λένε πως αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν όταν κατέρρευσε το φράγμα του Μαρίμπ, από το οποίο αρδεύονταν μια μεγάλη περιοχή.  Ένα τμήμα της  φυλής εγκαταστάθηκε στα όρια της Συρίας. Αυτοί ονομάστηκαν Χασανίδες από μια πηγή δίπλα στην οποία κατασκήνωσαν. Ηγέτης τους ήταν ο Ιάφνα Ιμπν Αμίρ, ιδρυτής του κράτους των Χασανιδών και της βασιλικής δυναστείας των “Ιαφνιδών”.

Αυτοί οι “βάρβαροι” “στρατηγοί της κατασκήνωσης”, έφτασαν πολύ ψηλά. Λέγεται πως η πλουσιότατη Αραβική ποίηση καλλιεργήθηκε αρχικά στις αυλές τους. Τα παλάτια τους περιγράφονται ως πολυτελή κέντρα τέχνης και πολιτισμού. Ενθάρρυναν τους υπηκόους τους να εγκατασταθούν μόνιμα σε πόλεις, οδήγησαν τον λαό τους σε ευμάρεια, υποστήριξαν Ναούς και Μοναστήρια. Οι αφηγήσεις αυτές δεν έχουν επιβεβαιωθεί αρχαιολογικά, και πιθανά είναι υπερβολικές, αλλά σε καμιά περίπτωση αβάσιμες. Ας σημειωθεί πως σώζονται πολλές επιγραφές στα Ελληνικά που μνημονεύουν τέτοιους βασιλείς ή φυλάρχους. Οπωσδήποτε, ένα σημαντικό μέρος της οικονομίας τους παρέμενε νομαδικό.

 

Ο Αλ-Χαρίθ  (Αρέθας)

Ο Ιουστινιανός το 527 ή το 530 ήταν ο πρώτος Βυζαντινός Αυτοκράτορας που αναγνώρισε τον Χασανίδη φύλαρχο Αρέθα (Αλ Χαρίθ) ως βασιλιά. Αυτός ο ‘Αρέθας’ βρίσκεται στο κέντρο πολλών Αραβικών αφηγήσεων ως μυθικός βασιλιάς.  Οι Ιαφνίδες πλέον γίνονταν δεκτοί στην Κωνσταντινούπολη, αποκτούσαν επίσημους βυζαντινούς τίτλους («Πατρίκιος» κλπ)  και επενέβαιναν στα θρησκευτικά ζητήματα. Επίσης, άρχισαν να έχουν σημαντική επιρροή στον Αραβικό κόσμο, και να συγκεντρώνουν  πλούτο. Ποτέ όμως δεν τους ανατέθηκε διοίκηση κάποιας Βυζαντινής στρατιάς –από όσο γνωρίζουμε, πράγμα που δεν συνέβαινε με άλλους «βαρβάρους».

Το κράτος των Χασανιδών, που είχε τον πυρήνα του στο σημερινό Γκολάν, αναγνωρίστηκε από το Βυζάντιο και χρησίμευε σαν φράγμα στους επιδρομείς της Ερήμου. Την εποχή των Ισλαμικών επιδρομών οι Χασανίδες βρίσκονταν σε άσκημη κατάσταση, μια που δεν είχαν ακόμα συνέλθει από τον πρόσφατο πόλεμο του Βυζαντίου με την Περσία. Οι σημαντικότεροι Άραβες σύμμαχοι των Περσών ήταν οι Λακχιμίδες, που, είναι φυσικό, είχαν έχθρα με τους Χασανίδες.  Όπως προκύπτει από μαρτυρίες της εποχής, ούτε η Περσία, ούτε το Βυζάντιο μπορούσαν να ανεχθούν επ’ άπειρον τις δραστηριότητες των ανυπάκουων αυτών συμμάχων τους, που συχνά δρούσαν ανεξάρτητα και ληστρικά.

Ας σημειώσουμε πως η φυλή αυτή δεν ακολουθούσε δουλικά το Βυζαντινό κράτος. Συγκεκριμένα, οι Χασανίδες είχαν υιοθετήσει τον Μονοφυσιτισμό και απέρριπταν την Σύνοδο της Χαλκηδόνας. Πολλοί πιστεύουν πως αυτή η τακτική στόχευε στο να καθορίσει την ξέχωρη ταυτότητα των Χασανιδών, και την εμφάνισή τους ως ισότιμων συμμάχων και όχι υπόδουλων της Αυτοκρατορίας. Ας σημειωθεί πως ο Μονοφυσιτισμός, με την άρνηση της ανθρώπινης φύσης του Ιησού, ήταν αρκετά κοντά στην μονόπλευρη αντίληψη του Θείου από το Ισλάμ, και κατά κάποιο τρόπο, το ακύρωνε.

Ο Μωχάμετ, αρχικά, θεωρούσε τους Χριστιανούς Άραβες σαν σύμμαχους στην διάδοση της νέας του θρησκείας. Όταν όμως οι Χασανίδες εκτέλεσαν τους απεσταλμένους του Προφήτη που γύρευαν να τους προσηλυτίσουν, Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί Άραβες συγκρούστηκαν στη μάχη του Μουτάχ το 629. Με την βοήθεια του Βυζαντινού στρατού, οι Μουσουλμάνοι ηττήθηκαν και οι περισσότεροι ηγέτες τους εξοντώθηκαν.

 Παρά διάφορα μεμονωμένα παραδείγματα εξισλαμισμού και αλλαγής στρατοπέδων, οι Χασανίδες δεν θα γίνονταν ποτέ Μουσουλμάνοι. Ακόμη, προειδοποίησαν τους Βυζαντινούς για τον Ισλαμικό κίνδυνο, αλλά κανείς δεν τους άκουσε. Πολέμησαν με όλες τους τις δυνάμεις εναντίον του Ισλάμ, και όταν η Μέση Ανατολή χάθηκε οριστικά, οι Χασανίδες εγκαταστάθηκαν στο Βυζάντιο, ειδικά στην Μικρά Ασία, και εξελληνίστηκαν, φτάνοντας στα ανώτερα αξιώματα.

 

Ο Νικηφόρος ο Α΄και ο γιος του Σταυράκιος

Ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Νικηφόρος ο Α΄, (802-811) ήταν απόγονος της δυναστείας των Ιαφνιδών, και χρησιμοποιούσε  μάλιστα τον τίτλο του με υπερηφάνεια.  Το κύρος και η δόξα της βασιλικής αυτής οικογένειας, φαίνεται από το γεγονός πως ακόμη και Μουσουλμανικές δυναστείες, οι Ρασουλίδες της Υεμένης και οι Μαμελούκοι Σουλτάνοι της Αιγύπτου,  διατείνονταν, όσο απίθανο και να είναι,  πως κατάγονταν από αυτούς.

Αν ακολουθήσαμε την πορεία επιφανών απογόνων τους στο Βυζάντιο, μπορούμε μόνο να υποθέσουμε, με αρκετή βεβαιότητα όμως, πως πολλοί από τους Χασανίδες επάνδρωσαν τις τάξεις των Ακριτών. Όσο και αν πολλοί θα προτιμούσαν να τους αφήσουν στην ανυπαρξία που τους καταδίκασαν οι περισσότεροι Έλληνες σύγχρονοι Ιστορικοί, η παρούσα στήλη θεωρεί καθήκον της να μνημονεύσει αυτούς τους  υπερήφανους Άραβες που δεν δέχτηκαν να προδώσουν την  (πραγματική) Πίστη των πατέρων τους.

Η πρώτη μάχη Αράβων- Βυζαντίου. Αζνανταγίν

Η χαμένη ευκαιρία.

Συρία, 30 Ιουλίου 634.

Oι πρώτες αψιμαχίες των Μουσουλμάνων με τους Βυζαντινούς έγιναν το 629. Αφού οι Άραβες, φανατισμένοι από την καινούργια τους πίστη, το Ισλάμ, είχαν κάνει αρκετές επιδρομές βαθιά στην Παλαιστίνη και την Συρία, ο αυτοκράτορας Ηράκλειος αποφάσισε να συγκεντρώσει μια δύναμη που θα σταματούσε μια και καλή την επικείμενη γενική εισβολή, και θα έβαζε τους Άραβες στη θέση τους.

Οι Μουσουλμάνοι θα προσπαθούσαν να καταλάβουν την Δαμασκό, σαν βάση για την κατάκτηση των βυζαντινών εδαφών στην Συρία και την Παλαιστίνη. Για τους δυο αντιπάλους, η Δαμασκός ήταν το στρατηγικό σημείο που εξασφάλιζε την ασφάλεια των επικρατειών τους. Η στρατηγική σημασία της πόλης θα οδηγούσε στην πρώτη σοβαρή ένοπλη σύγκρουση στην Συρία, που δεν ήταν αυτή της πιο γνωστής  μάχης του Ιερομύακα (Γιαρμούκ) το 636, αλλά η μάχη του Αζνανταγίν το 634. (Ατζναντεϊν -Ajnadayn - معركة أجنادين)

Η μάχη του Αζνανταγίν (στην περιοχή Μπέιτ Γκουβρίν, στο σημερινό Ισραήλ)  δεν ήταν η έναρξη των Αραβο-βυζαντινών πολέμων, που όπως είπαμε ξεκίνησαν σαν μια σειρά επιδρομών στα βυζαντινά εδάφη της Συρίας και της Παλαιστίνης, αλλά ήταν, ουσιαστικά, η αρχή των γεγονότων που οδήγησαν στις μεγάλες αραβικές κατακτήσεις.

Δεν γνωρίζουμε τίποτα γι αυτήν από τις βυζαντινές πηγές, αλλά μόνο αποσπασματικά από Μουσουλμανικά κείμενα, που αρκούν όμως να μας δώσουν μια καλή περιγραφή της.

Ο Ηράκλειος δεν ήταν παρών στο Αζναγιαντίν, γιατί έκρινε πως η αντιμετώπιση των Αράβων θα ήταν εύκολη υπόθεση. Ήταν πλέον και σωματικά αδύναμος, και απλά συντόνιζε τις προσπάθειες του στρατού του από την Έμεσα. Γενικά, κανείς Βυζαντινός δεν είχε καταλάβει πως το Ισλάμ ήταν μια νέα θρησκεία. Πίστευαν πως είναι άλλη μια χριστιανική αίρεση. Επίσης, ουδέποτε υπολόγισαν τους Άραβες –με βάση την ως τώρα εμπειρία τους- σαν κάτι παραπάνω από ληστές της Ερήμου.  

Οι Μουσουλμάνοι, με την ηγεσία του Χαλίντ Ιμπν αλ Ουαλίντ, προέλασαν στο ανοιχτό πεδίο για να αντιμετωπίσουν τους Ρωμιούς. Ήταν μια φρόνιμη κίνηση, γιατί οι πόλεις που οι Άραβες είχαν ήδη πάρει, δεν είχαν στρατηγική σημασία. Προτίμησαν έτσι να διατηρήσουν την κινητικότητά τους, παρά να αντιμετωπίσουν πολιορκίες, στις οποίες γνώριζαν πως θα έχαναν, απέναντι στην τεχνολογική υπεροχή των Βυζαντινών και τις μεγάλες δυνατότητες ανεφοδιασμού που διέθεταν. Άλλωστε, οι Μουσουλμάνοι είχαν και αριθμητική υπεροχή. Η στρατηγική της επιδίωξης μιας ανοιχτής μάχης αντί μιας στατικής πολιορκίας, ήταν το κλειδί της επερχόμενης νίκης των Μουσουλμάνων. Άλλωστε, είχαν ήδη νικήσει σε ανοιχτή μάχη τους υπερασπιστές της Μπόσρας. Καυχιόταν μάλιστα πως ο βυζαντινός διοικητής Ρωμανός είχε ασπαστεί το Ισλάμ μετά την ήττα του.

Πράγματι, ο Βυζαντινός στρατός που συγκεντρώνονταν είχε στόχο να ανακαταλάβει τις εν λόγω πόλεις μία-μία. Οι Βυζαντινοί χρειάστηκαν ένα μήνα για να ολοκληρώσουν την επιστράτευσή τους -έλλειπε ο Ηράκλειος, βλέπετε- ενώ οι Άραβες χρειάστηκαν δυο βδομάδες για να συγκεντρώσουν τα αποσπάσματα που στάθμευαν στις περιοχές του είχαν κατακτήσει (Μπόσρα, Άραμπα, Χαουράν κλπ.) Παρόντες ήταν όλοι οι Άραβες στρατηγοί της Συρίας, Σουραμπίλ, Αλ-Ας, Γιαζίντ και Ουμπάιντα. Να σημειωθεί πως οι Βυζαντινοί διέθεταν μόνο 10.000 άντρες, επιστρατευμένους από ντόπιους, ενώ οι Άραβες ήταν διπλάσιοι στον αριθμό. (άλλες πηγές δίνουν τους εξωφρενικούς αριθμούς των 50-100.000 για τον βυζαντινό στρατό, αλλά οι σημερινοί ιστορικοί δεν τους παραδέχονται)

Όταν οι δυο στρατιές παρατάχθηκαν, και αφού έγιναν οι καθιερωμένες ειρηνευτικές προτάσεις, που συνίσταντο στην στροφή στην «ορθή πίστη» όπως την εννοούσε ο καθένας από τους αντιπάλους, οι Βυζαντινοί έκαναν την πρώτη αιματηρή επίθεση: Έστειλαν μπροστά τους σφενδονιστές και τους τοξότες τους. Όχι μόνο εξολόθρευσαν έτσι μεγάλο αριθμό Αράβων, αλλά τσάκισαν και το ηθικό τους.

Το ερώτημα παραμένει, γιατί οι Μουσουλμάνοι δεν ανταπέδωσαν τα βλήματα.  Άλλοι λένε πως τα τόξα τους δεν είχαν αρκετή ακτίνα δράσης γιατί δεν  διέθεταν ακόμη τα σύνθετα τόξα Αβαρικού τύπου που είχαν οι Βυζαντινοί – άλλοι πάλι λένε πως είχαν διαταχθεί να μην βάλλουν παρά σε ομαδικές ριπές, ήταν δηλαδή σφάλμα τακτικής. Γενικά πιστεύεται πως ο πεζός Άραβας τοξότης της εποχής ήταν πιο αργός στις βολές του αλλά αρκετά αποτελεσματικός. Ούτως ή άλλως, οι βολές των Χριστιανών είχαν πολύ σημαντικό αποτέλεσμα. Παρά τις μεγάλες απώλειες, όμως, οι Άραβες κράτησαν τις γραμμές τους. Εδώ οι Βυζαντινοί έχασαν την ευκαιρία μιας ολοκληρωτικής νίκης, που θα είχε επιτευχθεί αν διέτασσαν αμέσως  μια γενική έφοδο.

Οι βολές των ακροβολισμένων τοξοτών και σφενδονιστών άφησαν τεράστια κενά στην Αραβική παράταξη. Τότε, (σύμφωνα με την αραβική αφήγηση πάντα) ο Χαλίντ Ιμπν αλ Ουαλίντ άλλαξε τακτική. Αποφάσισε να παίξει το χαρτί των εθιμοτυπικών μονομαχιών. Γνώριζε –και το έβλεπε άλλωστε εκείνη την στιγμή με τα μάτια του- πως οι Βυζαντινοί διοικητές ήταν ανώτεροι στρατηγικά και επιχειρησιακά, με ασύγκριτη πείρα από τους πρόσφατους Περσικούς πολέμους, από όπου είχαν βγει νικητές, αλλά συνήθως δεν έπαιρναν μέρος στις μάχες προσωπικά. Έτσι σκέφτηκε να στρέψει την ματαιοδοξία τους εναντίον τους: Οι Άραβες «πρωταθλητές» θα καλούσαν σε μονομαχία τους Ρωμιούς αξιωματικούς, σύμφωνα με το καθιερωμένο, τότε, έθιμο, που βαστούσε απαράλλαχτο από τα ομηρικά χρόνια. Οι Άραβες αξιωματικοί, πολεμιστές της πρώτης γραμμής, πιο πολεμοχαρείς από τους Βυζαντινούς συναδέλφους τους, τους σκότωσαν κατά δεκάδες!

Ένας Άραβας, ο Ζαράρ Ιμπν Αλ Αζβάρ, πρώην φοροεισπράκτορας, που τον έλεγαν «ο μισόγυμνος πολεμιστής», γιατί πολεμούσε συχνά χωρίς πανοπλία και πουκάμισο, εκείνη τη  μέρα αρματώθηκε από τη  κορφή ως τα νύχια, κρατώντας μια ασπίδα από δέρμα ελέφαντα που ήταν βυζαντινό λάφυρο.

«Είμαι ο θάνατος των χλωμών προσώπων, είμαι ο φονιάς των Ρωμιών, είμαι η συμφορά σας, είμαι ο Ζαράρ Ιμπν Αλ Αζβάρ!»

φώναξε. Και αμέσως, κατά το συνήθειο του, γδύθηκε και πέταξε την ασπίδα. Ένα σωρό Βυζαντινοί καπεταναίοι έτρεξαν να τον αντιμετωπίσουν, αλλά τους σκότωσε όλους, συμπεριλαμβανομένων των κυβερνητών της Τιβεριάδας και του Αμμάν. Μην αντέχοντας την ντροπή, οι Βυζαντινοί έστειλαν και άλλους να μονομαχήσουν με τους Άραβες. Το αποτέλεσμα ήταν πως έτσι χάθηκε ο ανθός των Ρωμιών αξιωματικών, ενώ ελάχιστοι Μουσουλμάνοι σκοτώθηκαν.

Δεν ξέρουμε κατά πόσον η Αραβική αφήγηση είναι τραβηγμένη. Το αναμφισβήτητο γεγονός είναι πως οι Βυζαντινοί έπρεπε να επιτεθούν αμέσως μετά τα κενά που δημιουργήθηκαν στην Αραβική παράταξη από τις βολές τους, και όχι να αποδεχθούν τις μονομαχίες. Όποιο και να ήταν το αποτέλεσμα των μονομαχιών –αμφιβάλλω αν οι Άραβες επικρατήσαν τόσο καθαρά σε αυτές όσο θέλουν οι ιστορικοί τους- έδωσαν ευκαιρία στους Άραβες να ανασυνταχθούν, ενώ ο Βυζαντινός στρατός σιγοψήνονταν στον ανηλεή Παλαιστινιακό ήλιο του καλοκαιριού...

Ο Χαλίντ Ιμπν αλ Ουαλίντ, κρίνοντας πως ο χριστιανικός στρατός είχε απογυμνωθεί από τους αξιωματικούς του, διέταξε γενική επίθεση. Ανακάλυψε όμως πως τα πράγματα δεν ήταν τόσο εύκολα! Οι Βυζαντινοί δεν υποχώρησαν. Κράτησαν τις θέσεις τους και η μέρα τελείωσε χωρίς νικητή. (άλλη μια απόδειξη πως δεν είχαν χάσει τόσους αξιωματικούς όσους θα ήθελαν οι Άραβες ιστορικοί)

Την επόμενη μέρα, ο Κανδιδάτος Θεόδωρος, ο Ρωμιός στρατηγός, έστησε παγίδα στον Χαλίντ Ιμπν αλ Ουαλίντ. Κάλεσε τον Άραβα αρχηγό σε μονομαχία, και χωρίς να τραβήξει το σπαθί του, τον ακινητοποίησε με λαβή, φωνάζοντας τους κρυμμένους Ρωμιούς να έρθουν για βοήθεια. Αντί για αυτούς πρόβαλλε ο Ζαράρ Ιμπν Αλ Αζβάρ, που τους είχε εξοντώσει,  ντυμένος ρωμέικα. Ο Θεόδωρος σκοτώθηκε. Μερικοί λένε πως ήταν αδελφός του Ηράκλειου. Άλλοι τον θέλουν να επιζεί της μάχης και να πέφτει στη δυσμένεια του αδελφού του. Οι αντιφάσεις σε αυτές τις αφηγήσεις, αν και προέρχονται, όπως είπαμε, από μία μόνο πλευρά, είναι πολλές.

Και πάλι οι Βυζαντινοί δεν υποχώρησαν, αν και είχαν χάσει τον διοικητή τους. Ο Χαλίντ Ιμπν αλ Ουαλίντ έκρινε πως είχαν αποκαρδιωθεί και διέταξε γενική επίθεση. Η μάχη ήταν σκληρή και αιματηρή, κράτησε ώρες, και οι Βυζαντινοί, χωρίς ηγεσία πλέον, πολέμησαν γερά, μέχρι οι Άραβες να υποχρεωθούν να εμπλέξουν και την τελευταία τους εφεδρεία, υπό τον Γιαζίντ, με το απόσπασμα που φρουρούσε το Αραβικό στρατόπεδο, όπου βρίσκονταν και οι γυναίκες τους, σε μια απελπισμένη προσπάθεια.

Μόνο τότε υποχώρησαν οι Ρωμιοί, και μάλιστα με τάξη, χωρίς να διαλυθούν, αφήνοντας με την σειρά τους στο πεδίο της μάχης, νεκρούς, το άνθος των Αράβων αξιωματικών, που έπεσαν στις προσπάθειες να σπάσουν τις γραμμές του Βυζαντινού στρατού. Ήταν μια Πύρρεια Νίκη για το Ισλάμ. Ακόμα και σήμερα, το πεδίο της μάχης είναι γεμάτο από τάφους Μουσουλμάνων εκείνης της μέρας.

 Αλλά, και οι Βυζαντινοί είχαν τεράστιες απώλειες, ειδικά κατά την υποχώρησή τους. Αν και πήραν τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις, το αραβικό ιππικό τους καταδίωξε και εξόντωσε πολλούς, ειδικά από το σώμα που κατευθύνονταν προς την Ιερουσαλήμ, αλλά και όσους κατευθύνονταν στην Γάζα ή την Ιάφφα, εκμεταλλευόμενοι την αξιοσημείωτη αντοχή και ταχύτητα της γνωστής ράτσας των αλόγων τους. 

Συμπεράσματα:

Οι Βυζαντινοί αντιστάθηκαν για δυο μέρες, ενώ αντιμετώπιζαν διπλάσιους αντιπάλους, και διέθεταν μικρής μαχητικής αξίας ντόπια τμήματα, χωρίς υποστήριξη από τον πιο επαγγελματικό αυτοκρατορικό στρατό . Και όμως, προξένησαν μεγάλες απώλειες στους Άραβες. Θα μπορούσαν να κερδίσουν και την μάχη ακόμη, αν δεν διέπρατταν μεγάλα στρατηγικά σφάλματα. Όλα αυτά δείχνουν πως ο αραβικός κίνδυνος θα μπορούσε να εξαλειφθεί στη ρίζα του, αν του είχε δοθεί η πρέπουσα σημασία.

Οι απώλειες των Βυζαντινών φάνηκαν σε όσα ακολούθησαν: Ούτε μπόρεσαν να αντεπιτεθούν, ούτε και να αντιμετωπίσουν τις πολιορκίες μιας σειράς πόλεων στην Συρία και την Παλαιστίνη τις οποίες άρχισαν οι Μουσουλμάνοι μετά την νίκη τους. Θα έπαιρνε άλλα δυο χρόνια για να παρατάξουν ξανά σημαντικό στρατό οι Ρωμιοί στη Συρία...

Βέβαια, πολλές πόλεις άνοιξαν τις πύλες τους στους Μουσουλμάνους γιατί τους θεώρησαν ελευθερωτές, μια που οι κάτοικοί τους ήταν αιρετικοί Μονοφυσίτες που βρίσκονταν υπό διωγμό από τους Ορθόδοξους. Γενικά, ο πληθυσμός της Μέσης Ανατολής και της Αιγύπτου δεν ήταν ευχαριστημένος από την βυζαντινή διοίκηση, και αυτό ήταν ένας σημαντικός παράγοντας της Ισλαμικής επικράτησης.

Το 636, ο Ηράκλειος συγκέντρωσε ξανά μια μεγάλη δύναμη στην Αντιόχεια με στόχο να πετάξει τους Μουσουλμάνους πίσω στην έρημο. Χρειάζονταν μια αποφασιστική μάχη. Αυτή θα δίνονταν στον ποταμό Ιερομύακα. (Γιαρμούκ)

Και αυτή, είναι μια άλλη ιστορία...

Δημήτρης Σκουρτέλης

Κύρια βιβλιογραφία:

«THE SWORD AND SHIELD OF GOD: BYZANTINE STRATEGY AND TACTICS UNDER HERACLIUS DURING THE LAST PERSIAN WAR AND FIRST ARAB WAR» By STUART E. MCALLISTER

Islam Wiki «Battle of Ajnadayn»

Γαβιθά-Γιαρμούκ 636 μ.Χ. - Το τέλος της ελληνορωμαϊκής Μέσης Ανατολής

Λέοντος Σοφού Περί του κατά Σαρακηνών πολέμου

 Λέοντος Σοφού

“Τακτικά”

Περί του κατά Σαρακηνών πολέμου

(Εκτεταμένα αποσπάσματα)

Μεταφορά στην Νεοελληνική: Δημήτρης Σκουρτέλης

Οι Σαρακηνοί λοιπόν, είναι Άραβες το γένος, που παλιά κατοικούσαν στην είσοδο της Ευδαίμονος Αραβίας. Με τον χρόνο, διείσδυσαν στην Συρία και την Παλαιστίνη, αρχικά σαν μετανάστες. ¹ Όταν έγινε αρχηγός της δεισιδαιμονίας τους ο Μουχαμέτ, πήραν αυτές τις περιοχές με τα όπλα, αλλά και την Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, και όσες άλλες χώρες είχαν κατορθώσει να αποσπάσουν από τους Πέρσες οι Ρωμιοί.

Όσο και να νομίζουν πως είναι ευσεβείς, μόνοι τους φανερώνουν πως αυτό που θεωρούν ευσέβεια είναι βλασφημία, γιατί δεν παραδέχονται να λέμε πως ο αληθινός Θεός και Σωτήρας του Κόσμου Ιησούς Χριστός είναι Θεός. Υποθέτουν ακόμη πως ο Θεός είναι υπεύθυνος για όλα τα κακά που συμβαίνουν. Λένε πως ο Θεός χαίρεται όταν κάνουν πόλεμο, ποιος; ο Θεός που διαλύει τα έθνη που αποζητούν τον πόλεμο... ²

Κρατούν αυστηρά τους νόμους τους, λιπαίνοντας το σώμα και ατιμάζοντας την ψυχή. Αυτή την ασέβεια θα την αντιμετωπίσουμε με την δική μας ευσέβεια και θα τους αντισταθούμε κρατώντας τους θεσμούς μας απαραβίαστους.

Αντί για κάρα και μουλάρια ή γαϊδούρια, για υποζύγια έχουν καμήλες. Έχουν συνηθίσει τα άλογά τους στον χτύπο των κυμβάλων και των τυμπάνων που έχουν στην παράταξή τους και κάνουν έτσι τα άλογα των εχθρών τους να τρέπονται σε φυγή. Αλλά και η θέα των καμήλων φοβίζει και ανησυχεί τα άλογα που δεν είναι συνηθισμένα και δεν τα αφήνει να προχωρήσουν.

Πολλές φορές χρησιμοποιούν αυτές τις αποσκευές και τα υποζύγια για να δημιουργούν εντύπωση μεγάλου πλήθους, βάζοντάς τα στη μέση της παράταξης με πολλά φλάμπουρα (φλάμουλα) από πάνω τους ώστε να νομίζεις πως είναι στρατιώτες.

Είναι αψίκοροι γιατί σε θερμό κλίμα κατοικούν. Για πεζικό, λέγεται, χρησιμοποιούν μαύρους, χωρίς θωράκιση, παραταγμένους μπροστά από το ιππικό, σαν ένα είδος ψιλών (ελαφρύ πεζικό) Όσο αυτοί κρατούν τόξα και ρίχνουν, φαίνονται ακαταμάχητοι σε όποιον επιτίθεται.

Το πεζικό τους ή το μεταφέρουν διπλοκάβαλα με το ιππικό, αν εκστρατεύουν κοντά στη χώρα τους, ή με δικά του άλογα. Ο οπλισμός του ιππικού είναι τόξα, σπαθιά, κοντάρια, ασπίδες και τσεκούρια. Είναι και θωρακισμένοι. Πάει να πει έχουν κλιβάνια (θώρακες) κασσίδες (κράνη) και χειρόψελλα, και ποδόψελλα, και οτιδήποτε άλλο υπάρχει, σύμφωνα με το Ρωμαίικο σύστημα. ³ Τις ζώνες, τα χαλινάρια και τα σπαθιά τους, αρέσκονται να διακοσμούν με ασήμι.

Δεν σπάνε την παράταξή τους ούτε όταν καταδιώκονται ούτε όταν καταδιώκουν. Αν τύχει και διαλυθούν, δεν μπορούν αυτόβουλα να ανασυνταχθούν και το σκάνε για να σωθούν.

Γίνονται θρασείς όταν βλέπουν πως νικάνε, αλλά δειλιάζουν όταν βλέπουν πως χάνουν. Επειδή πιστεύουν πως όλα, ακόμα και τα κακά, έρχονται από τον Θεό, αν τους συμβεί κάτι αντίξοο, μια που το έχει -λένε- ορίσει ο Θεός, δεν αντιστέκονται αλλά τα παρατάνε μόλις χτυπηθούν.

Είναι και υπναράδες, και γι αυτό φοβούνται τον νυχτοπόλεμο και τα στρατηγήματα που γίνονται σε αυτόν, ειδικά όταν βρίσκονται σε εχθρική χώρα. Γι αυτό, τη νύχτα, ή καταφεύγουν σε οχυρό μέρος ή περιφράσσουν καλά το στρατόπεδό τους, για να μην φοβώνται τις νυχτερινές επιθέσεις.

Σχηματίζουν παραλληλόγραμμη επιμήκη παράταξη, για να είναι πιο ασφαλής και να μην διαλύεται εύκολα. Την ίδια παράταξη έχουν και στη μάχη και στην πορεία. Ως επί το πλείστον μας μιμούνται και στα άλλα σχήματα παρατάξεων, παίρνοντας μαθήματα από όσα έπαθαν από εμάς.

Σταθεροί και ενεργοί παραμένουν στην παράταξη, είτε τους χτυπάνε με ορμή οι εχθροί είτε προσποιούνται αναβολή. Σταθερά και μακρόθυμα υπομένουν τις βολές όσο σκληρές και να είναι, και μόλις δουν πως οι εχθροί χάνουν την ορμή τους, τότε σηκώνονται και πολεμάνε γερά.
Αυτό δεν το κάνουν μόνο στην ξηρά, αλλά και στις ναυμαχίες που γίνονται χέρι με χέρι από τα πλοία. Κάνουν σύσκουτο (τείχος ασπίδων) και αντέχουν μέχρι να εξαντληθούν όσοι τους ρίχνουν, και μετά σηκώνονται απότομα και αρχίζουν μάχη σώμα προς σώμα. Γι αυτό πρέπει να αντιμετωπίζονται με εξυπνάδα.

Μάθαμε, από τις αναφορές των στρατηγών μας και από όσα αναφέρθηκαν στους προηγούμενους βασιλιάδες, και από όσα ακούσαμε από τον δικό μας θειότατο πατέρα, που εκστράτευσε πολλές φορές εναντίον τους, πως χρησιμοποιούν έξυπνα τις πολεμικές μεθόδους κάθε λαού αν τις κρίνουν κατάλληλες.

Δεν αντέχει όμως αυτό το έθνος τα κρύα, τον χειμώνα και τις βροχές. Έτσι σε αυτόν καιρό συμφέρει να τους πολεμάμε παρά στην καλοκαιρία. Άλλωστε και τα τόξα τους αχρηστεύονται από την υγρασία, και το σώμα τους ατονεί από το κρύο. Είναι πολλές οι φορές που όταν έκαναν επιδρομές, τους έπιασε τέτοιος καιρός, και τότε τους εξόντωσαν οι Ρωμιοί.

Απολαμβάνοντας λοιπόν την καλοκαιρία και την ζεστή εποχή, τότε μαζεύονται, ειδικά το καλοκαίρι, και ενώνονται με τους ντόπιους της Ταρσού και των Αδάνων και των άλλων πόλεων της Κιλικίας και κάνουν επιδρομές στους Ρωμιούς.

Τότε να τους χτυπάμε, και ειδικά τον χειμώνα, όταν βγαίνουν για λεηλασία. Αυτό θα γίνει όταν ο στρατός μας παραμένει κάπου κρυμμένος, και μόλις αντιληφθεί τη έξοδό τους, τους χτυπήσει. Έτσι εξοντώνονται, και όχι όταν είναι όλοι μαζί παραταγμένοι και έτοιμοι για μάχη.

Πολλές φορές είπαμε πως είναι σφάλμα να ριψοκινδυνεύουμε ανοιχτή μάχη, ακόμα και όταν νομίζουμε πως είμαστε πολύ περισσότεροι από τους αντιπάλους. Τι φέρνει η τύχη, κανείς δεν ξέρει. (το γαρ της τύχης αόρατον) ⁴

Οι Σαρακηνοί μαζεύονται όχι με επιστράτευση, αλλά με δικιά τους πρωτοβουλία, οικογενειακώς (“πανοικεί”, σαν φυλές;) οι μέν πλούσιοι για να πεθάνουν για την δόξα της πατρίδας, οι δε φτωχοί για να πάρουν λάφυρα. Και όπλα τους δίνουν οι ομόφυλοι, άντρες και γυναίκες, και χρήματα δίνουν για εξοπλισμό των στρατιωτών όσοι δεν μπορούν να πολεμήσουν λόγω ασθενείας. Αυτά, τα κάνουν οι Σαρακηνοί, που τους λέμε βάρβαρους και άπιστους...

Οι Ρωμιοί λοιπόν, όχι μόνο ετούτα πρέπει να κάνουν, αλλά και να είναι γενναίοι και πρόθυμοι, και να πολεμάνε στο πλευρό όσων εκστρατεύουν εναντίον όσων βλασφημούν τον Βασιλέα των πάντων Χριστό, τον Θεό μας. Όλοι πρέπει να ενισχύουν όσους πολεμούν γι Αυτόν εναντίον των Εθνών, και με όπλα, και με δωρεές, και με προπεμπτικές ευχές, αλλά και κάτι παραπάνω να κάνουν. Να φροντίζουν τις ανάγκες των σπιτιών όσων πολεμάνε με ανδρεία και προθυμία, και αν κάτι λείπει στον στρατό, είτε άλογα, είτε εφόδια, είτε πανοπλίες, να τα προσφέρουν με κοινή συμμετοχή και οργάνωση. ⁵

Αν γίνουν αυτά, και επειδή ο στρατός μας είναι πολλαπλάσιος, και αν έχει εξοπλιστεί καλά όπως είπαμε, και μάλιστα όταν οι επίλεκτοι, οι γενναιότεροι και ανδρείοι δεν στερούνται από τα απαραίτητα, ⁶ σύν Θεώ εύκολα θα παίρνει τη νίκη από τους Σαρακηνούς.

Με τον οπλισμό, με τα πολλά βέλη και τόξα μάλιστα, ⁷ και με τους αριθμούς μας, και με την ανδρεία μας, και με τα κατάλληλα στρατηγήματα και τεχνάσματα, μια που είμαστε Ρωμιοί που πολεμάμε βαρβάρους, και έχουμε και την συμμαχία του Θεού, εύκολα θα τους νικήσουμε.

.......

Πρέπει, όποτε κάνουν καταδρομή για να ληστέψουν, να τους στριμώχνουμε στα στενά περάσματα του όρους Ταύρου και μάλιστα όταν επιστρέφουν κατάκοποι, και πιθανά κουβαλάνε μαζί τους λεία ή ζώα που έκλεψαν. Πρέπει να ανεβαίνουν σε υψώματα οι τοξότες και οι σφενδονιστές και να τους ρίχνουν, να τους χτυπάει και το ιππικό, αν χρειαστεί, και να στήνονται και ενέδρες, και άλλα στρατηγήματα, ή να κυλιώνται βράχοι από τους γκρεμούς, ή να φράζεται ο δρόμος με κορμούς δέντρων, και τέλος πάντων, οτιδήποτε άλλο κατάλληλο σκεφτεί ο στρατηγός κατά την περίσταση.

Δεν λύνουν την παράταξή τους ακόμα κι αν κάποιος τους επιτεθεί δυο και τρεις φορές, μέχρι να πάρουν θάρρος και να να ριχτούν σε καταδίωξη των εχθρών, η να δειλιάσουν και να το σκάσουν. Γι αυτό πρέπει η επίθεση εναντίον τους να υποστηρίζεται με τοξοβολία. Να ρίχνουν και οι πίσω γραμμές (σε καμπύλη τροχιά, ψηλοκρεμαστά) και οι μπροστινές (σε ευθεία) Με αυτόν τον τρόπο, θα τοξεύονται τα άλογά τους -που τα λένε φαρία- και οι μαύροι, ή οι άλλοι τοξότες τους, που είναι αθωράκιστοι. Έτσι, για δυο λόγους θα υποχωρήσουν, για να σώσουν τά άλογά τους που τα έχουν ακριβά και τα αποκτούν δύσκολα, αλλά και γιατί σώζοντας τα άλογα, σώζουν και τον εαυτό τους...

Γιατί αν εξολοθρεύονται τα άλογά τους με βέλη, και μάλιστα δηλητηριασμένα, χάνονται και οι καβαλάρηδες, ή αν καταλάβουν πως υπάρχει δηλητήριο, θα φύγουν πριν καν δεχτούν βολή.

Οι περισσότεροι Σαρακηνοί δεν πολεμάνε τόσο πολύ για δόξα και για όνομα, αλλά για το κέρδος. Δεν ξέρουν από καλλιέργειες, ώστε να τρέφονται οι φτωχοί, αλλά από μικροί μαθαίνουν να ζουν με το σπαθί τους. Έτσι, ακόμα και μια μόνη νίκη εναντίον τους, θα γλυτώσει τους Ρωμιούς από πολλές συμφορές, γατί οι άλλοι θα βλέπουν πως όσοι εκστράτευσαν δεν γύρισαν, αλλά τους πενθούν οι δικοί τους.

Οι Σαρακηνοί της Κιλικίας εκπαιδεύουν το πεζικό τους και στον πόλεμο της στεριάς, στα περάσματα του Ταύρου, και της θάλασσας, με τα πλοία τους που τα λένε “κουμβάρια”. Όταν δεν εκστρατεύουν δια ξηράς, βγαίνουν στην θάλασσα, και καταληστεύουν τα παράκτια μέρη. Καμιά φορά και από τη θάλασσα και από την στεριά εκστρατεύουν κατά των Ρωμιών.

Γι αυτό στρατηγέ, πρέπει να πληροφορείσαι με καλούς κατασκόπους τι συμβαίνει, και όταν εκστρατεύουν δια θαλάσσης εσύ να χτυπάς κατά το δυνατόν την περιοχή τους δια ξηράς. Όταν δε εκστρατεύουν δια ξηράς, να στέλνεις μήνυμα στον στρατηγό (του Θέματος) του πλωίμου των Κιβυραιωτών και με τους δρόμωνές του να πέφτεις πάνω στα παραθαλάσσια των Αδάνων και της Ταρσού. Γιατί δεν έχουν τόσο πολύ στρατό που να επανδρώνουν και το στεριανό και το θαλασσινό μέτωπο.

Και η επιτομή της καταστροφής τους είναι αν με αρκετό στόλο και στρατό ξηράς περνώντας τον Ταύρο, με όσους συστρατηγούς χρειάζεται, τους επιτεθείς και τους ερημώσεις την χώρα, αυτών των ληστών, όπως είχε διατάξει παλιά, με θεϊκή έμπνευση, ο πατέρας μας και αυτοκράτωρ Ρωμαίων.

.....

Επειδή τα Ρωμέικα άλογα είναι ασυνήθιστα στις καμήλες και περισσότερο στα τύμπανα, τσινάνε και το σκάνε, και πολλές φορές οι Ρωμιοί τρέπονται σε φυγή εξ αιτίας τους, πρέπει να συνηθίζουν τα στρατιωτικά άλογα, και περισσότερο αυτά της πρώτης γραμμής και των διοικητών, στον ήχο των κυμβάλων και των τυμπάνων, και στην συνύπαρξη με καμήλες, ώστε να μην παραξενεύονται όταν τις βλέπουν.

Κι άλλα να κάνεις, στρατηγέ, όσα μπορέσει κανείς να σκεφτεί, βασισμένος στη μελέτη όσων γράφονται εδώ...

1 Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν οι σύγχρονοι ιστορικοί. Η ευκολία των αρχικών Αραβικών κατακτήσεων εξηγείται από τον ήδη υπάρχοντα πληθυσμό τους σε αυτές τις περιοχές.

2 Ο μόνος πόλεμος που θεωρείται δικαιολογημένος στο Βυζάντιο είναι ο αμυντικός, ο λεγόμενος “Δίκαιος Πόλεμος”, μια φράση που έχει επιζήσει αυτούσια στα Ακριτικά Τραγούδια.

3 Η ομοιότητα τεχνολογίας και εξοπλισμού Βυζαντινών και Σαρακηνών θεωρείται δεδομένη

4 Πρόκειται για βασική αρχή της στρατηγικής των Βυζαντινών. Έτσι, οι δυτικοί ιστορικοί των περασμένων αιώνων τους χαρακτήρισαν “δειλούς”, αλλά η εξέλιξη της Στρατηγικής στην ίδια την Δύση, σήμερα, τους έχει δικαιώσει.

5 Σαφής υπαινιγμός για την αδιαφορία πολλών για την άμυνα του κράτους, και μάλιστα σε σύγκριση με τον πατριωτισμό των Σαρακηνών.

6 Σωστά υπογραμμίζεται η καταλυτική σημασία του σωστού εξοπλισμού και εφοδιασμού του στρατού, πλάι στην γενναιότητα και την προθυμία του.

7 Ο Λέων υπογραμμίζει την μεγάλη αξία των τοξοτών. Αυτό, αν και δική του ιδέα και εμμονή (Κάθε άνδρας πρέπει να έχει τόξο, γράφει αλλού) δεν εφαρμόστηκε στο Βυζάντιο. Την ιδέα πήραν οι Άγγλοι βασιλείς, καθιερώνοντας ειδικό σώμα τοξοτών, ανθρώπων του λαού και όχι ευγενών, με το οποίο κατόρθωσαν να νικήσουν τους Γάλλους ιππότες πολλές φορές κατά τον Εκατονταετή πόλεμο.

Δες και εδώ

Η "Παραδρομή" Ο τρόπος που πολέμαγαν οι Ακρίτες