Ο Βάρδας Σκληρός στην Βαγδάτη: Μια πηγή του Ακριτικού Έπους

Η Βαγδατη τον Μεσαίωνα.

Η ιστορία του Βάρδα Σκληρού στην Περσία (Βαγδάτη - Βαβυλώνα κατά τους βυζαντινούς ιστορικούς) μοιάζει με παραμύθι.

Ο βασιλιάς Χοσρόης αντιμετωπίζει την εξέγερση ενός γνήσιου Πέρση (όχι Αραβικής καταγωγής) απόγονου των Αχαιμενιδών, του Ίναργου, που “ἀνασείει τε τὸ γένος τῶν Ἀχαιμενιδῶν ἅπαν καὶ ἀπόστασιν κινεῖ κατὰ τῶν Σαρακηνῶν.”  Ο Ίναργος κυριαρχεί στις μάχες, ενισχυμένος από 20.000 Τούρκους που στρατολόγησε από την Ανατολή. Τα στρατεύματα του Χαλίφη της Βαγδάτης (“βασιλιά” και “Βαβυλώνιο”τον αποκαλούν οι Βυζαντινοί ιστορικοί) ηττώνται σε κάθε μάχη, και ο Ίναργος προβαίνει σε γενοκτονία του Αραβικού πληθυσμού.

Δεν έχει άλλη διέξοδο ο Χαλίφης παρά να απελευθερώσει τον αιχμάλωτο Ρωμιό στρατηγό,  και να του αναθέσει την διοίκηση ενός αποσπάσματος από άλλους Ρωμιούς αιχμάλωτους των Περσών. Ο Σκληρός κατ΄αρχάς φέρνει αντιρρήσεις γιατί πιστεύει πως οι ταλαιπωρημένοι από την φυλάκιση άντρες δεν θα μπορούν να πολεμήσουν.

Από την άλλη αρνείται να διοικήσει στράτευμα Σαρακηνών.  “στρατεύματα μέντοι λαβεῖν Ἀράβων ἢ Σαρακηνῶν ἢ ἑτέρων ἐθνῶν τῶν τῷ Χοσρόῃ ὑποκειμένων οὐδ' ὅλως ἠνέσχετο”. Έτσι, τελικά, αναλαμβάνει να οργανώσει τους Ρωμιούς αιχμαλώτους. Τους οδήγησε στα λουτρά, τους έντυσε και τους εξόπλισε καλά. Τρεις χιλιάδες μαζεύτηκαν μέσα από τις φυλακές, όλοι έμπειροι στρατιώτες, “Οἳ δὲ, ἅτε γενναῖοι ἄνδρες καὶ μάχιμοι, καὶ τάξεις εἰδότες ὁπλιτικὰς”.

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη

Ο Σκληρός τους μετέτρεψε τάχιστα σε μάχιμη δύναμη. Πέφτει πάνω στον Ίναργο, διαλύει τον στρατό του και τον σκοτώνει. “εκείνοι τω ξένω της καθοπλίσεως, και τω αήθει της φωνής και τω αγνώστω της παρατάξεως, τω δε πλέον και τη ραγδαία φορά και ρύμην των Ρωμαίων καταπλαγέντες τρέπονται κατά κράτος”

Η νίκη ήταν ολοκληρωτική, και οι Ρωμιοί πήραν πολλά λάφυρα και άλογα, και δεν είχαν καμιά όρεξη να γυρίσουν πίσω στον Χαλίφη: “λείαν δ' ὅτι πολλὴν περιβαλόμενοι καὶ ἵππους συχνοὺς οὐκέθ' ὑποστρέψαι πρὸς Χοσρόην ἔγνωσαν…”

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη

Μετά, η ιστορία έχει δυο εκδοχές, κατά τον Κεδρηνό. Ή το απόσπασμα των Ρωμιών, χωρίς αντίπαλο πλέον, συνεχίζει την πορεία του και καταφεύγει στα εδάφη της Αυτοκρατορίας, ή αυτό γίνεται μετά τον θάνατο του βασιλιά Χοσρόη, που δεν άργησε, άλλωστε. Ο διάδοχός του τους άφησε να φύγουν για να δείξει φιλική στάση προς την Αυτοκρατορία

Ο Ψελλός δίνει τρίτη εκδοχή. Το απόσπασμα των Ρωμιών, μετά τη νίκη του φεύγει για την Αυτοκρατορία επειδή φοβάται πως θα φυλακιστεί ξανά. Οι Πέρσες το καταδιώκουν με πολλαπλάσιες δυνάμεις, αλλά οι Ρωμιοί νικούν ξανά, λόγω της ανυπέρβλητης μαχητικής τους αξίας, και οι Πέρσες, “ἔγνωσαν ὅσῳ τῷ μέτρῳ τῆς τῶν Ῥωμαίων ὑστεροῦσι χειρός” και έτσι, οι Ρωμιοί επιστρέφουν ασφαλείς.
Φαίνεται πως η παραμονή του Βάρδα Σκληρού στη Βαγδάτη κράτησε δέκα χρόνια: 979-989.

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη

Τα Ακριτικά τραγούδια.

Ίχνη ετούτης της περιπέτειας έχουν επιζήσει πεντακάθαρα στα ακριτικά τραγούδια. Από τον τρόπο της αφήγησης των ιστορικών, φαίνεται πως ήδη είχε περάσει στην βυζαντινή ‘μυθολογία’. Είναι μάλιστα τυπικό επεισόδιο στα τραγούδια, να αιχμαλωτίζεται ο ήρωας και μετά να λύνεται και να νικά τους εχθρούς του. (Δες: άσμα Θεοφύλακτου, Πορφύρη, Γιου του Αντρόνικου, Σκλερόπουλου κλπ.)

Ακόμη, στο τραγούδι του Αρμούρη, έχουμε εγκάρδια συνομιλία του Αμιρά με τον φυλακισμένο από αυτόν πατέρα του νεαρού ήρωα, συνεννόηση μεταξύ τους για να περιοριστεί η ορμή του, και τελικά, παντρολογήματα του γιου του Αρμούρη με την κόρη του Αμιρά!

Σε ένα άλλο τραγούδι, αναφέρεται καθαρά ο πατέρας του ήρωα Παπάνου να μπεκροπίνει στην “Βαβυλώνα” όταν μαθαίνει με μαντεία πως ο γιος του αιχμαλωτίζεται από τον Αυτοκράτορα και τρέχει να τον ελευθερώσει. Είναι αντανάκλαση των κατοπινών στάσεων του Βάρδα Σκληρού, που τελικά νικήθηκε, γέρος πια, από τον Βουλγαροκτόνο, ο οποίος όμως τον αντιμετώπισε με την πρέπουσα τιμή.

Εννοείται πως και στο γραπτό Έπος ο Ρωμιός παππούς του Διγενή είναι εξόριστος “δια μούρτην εις τα φουσσάτα” -για εξέγερση στα στρατεύματα, όπως ο αιώνιος επαναστάτης Σκληρός.

Έρευνα, κείμενο: Δημήτρης Σκουρτέλης

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη

Στην συνέχεια, παραθέτουμε τις πηγές

Ψελλός

1.11 Εἶτα γίνεταί τι τοιοῦτον· πόλεμός τις ἀλλόφυλος καταλαμβάνει τὸν Βαβυλώνιον, ᾧ προσπεφευγότες οἱ περὶ τὸν Σκληρὸν, ὥσπερ δήπου ὁ λόγος ἐγνώρισε, ἀντιστρόφους εὕροντο τὰς ἐλπίδας, καὶ ὁ πόλεμος βαρὺς καὶ δεινὸς καὶ πολλῶν δεόμενος τῶν ἀντιστησομένων χειρῶν καὶ δυνάμεων· καὶ ἐπειδὴ οὐκ εἶχεν οὗτος τῷ οἰκείῳ μόνῳ στρατοπέδῳ θαρρεῖν, ἐπὶ τοὺς φυγάδας τίθεται τὰς ἐλπίδας, καὶ λύει μὲν εὐθὺς τῶν δεσμῶν, ἐξάγει δὲ τῆς φρουρᾶς, ὁπλίζει τε καρτερῶς, καὶ κατ' εὐθὺ τῆς ἐναντίας ἵστησι φάλαγγος. Οἳ δὲ, ἅτε γενναῖοι ἄνδρες καὶ μάχιμοι, καὶ τάξεις εἰδότες ὁπλιτικὰς, ἑκατέρωθεν διαστάντες, εἶτα δὴ ἀθρόον ἐξιππασάμενοι καὶ τὸ ἐνυάλιον ἀλαλάξαντες, τοὺς μὲν αὐτοῦ κτείνουσι, τοὺς δὲ τρέψαντες εἰς φυγὴν, εἶτ' ἄχρι τοῦ χάρακος ἐξελάσαντες, ἄρδην ἅπαντας ἀνῃρήκασιν· ἀναζευγνύντες δὲ, ὥσπερ ἐκ ταὐτοῦ συνθήματος τῆς ψυχῆς, πρὸς φυγὴν ἐτρέψαντο ἑαυτούς· ἐδεδοίκεσαν γὰρ αὖθις τὸν βάρβαρον, ὡς οὐ δεξιῶς τούτοις προσενεχθησόμενον, ἀλλὰ πάλιν ἐν πέδαις καθείρξοντα. Κοινῇ γοῦν ἀνὰ κράτος φεύγοντες, ἐπειδὴ πλεῖστον τῆς Ἀσσυρίων ἀπεληλύθεισαν γῆς, καὶ ἡ φυγὴ καταφανὴς τῷ βαρβάρῳ ἐγένετο, τοῖς ἐπιτυχοῦσι τότε τοῦ συνηθροισμένου στρατεύματος τὴν ἐπιδίωξιν αὐτῶν ἐγκελεύεται· καὶ πολύ τι πλῆθος κατὰ νώτου τούτοις συνεισπεσόντες, ἔγνωσαν ὅσῳ τῷ μέτρῳ τῆς τῶν Ῥωμαίων ὑστεροῦσι χειρός· οἱ γάρ τοι φυγάδες ἀθρόον τοὺς χαλινοὺς στρέψαντες, καὶ ἐλάττους πρὸς πολλαπλασίους ἀγωνιζόμενοι, βραχυτέρους ἑαυτῶν τοὺς καταλελειμμένους πρὸς τὴν φυγὴν πεποιήκασιν.

Κεδρηνός
“....τούτου δὲ ἀναγορευθέντος ἠγγέλλετο καὶ ὁ Σκληρὸς ἥκων ἀπὸ Συρίας. καθειρχθεὶς γάρ, ὡς εἴπομεν, παρὰ τοῦ Χοσρόου μετὰ τῶν περὶ αὐτὸν ἐν Βαβυλῶνι ἔμενε τηρούμενος ἐν τῇ φρουρᾷ, πάσης ἐπιμελείας ἐστερημένος καὶ τῇ ἐκ τῆς καθείρξεως κακουχίᾳ καὶ ταῖς τῶν φυλαττόντων παροινίαις τετρυχωμένος· ἐξαίφνης δ' ἐπέλαμψεν αὐτῷ τύχη λαμπρά, καὶ τῆς φυλακῆς ἐκβάλλεται σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν παραδόξως. οἵῳ δὲ τρόπῳ τῶν δεσμῶν ἠλευ 2.439 θερώθη, καὶ ὅπως εἰς τὰ Ῥωμαίων ἤθη διεσώθη καὶ ἐπανῆλθεν, ἄπεισι λέξων ὁ λόγος. Τὸ τῶν Περσῶν γένος τὴν ἀρχὴν τῆς βασιλείας ἀφαιρεθὲν ὑπὸ τῶν Σαρακηνῶν ἀεὶ μὲν ἐνεκότει τούτοις καὶ ἐνεδομύχει, καὶ καιρὸν ἐζήτει καὶ μηχανὴν ὅπως τοὺς τὸ κράτος ἔχοντας κατα σπάσῃ καὶ τὴν πάτριον πάλιν ἀναλάβῃ ἀρχήν· ἦν δέ τις ἐν αὐτοῖς ἀνὴρ ἐξ εὐγενοῦς σειρᾶς καταγόμενος, Ἴναργος τοὔνομα, λέγειν τε δεινὸς καὶ ἄλλως πολεμικὸς καὶ δραστήριος ἄνθρωπος. οὗτος τὸν βασιλέα Χοσρόην κατανοήσας ἀνειμένως καὶ φαύλως ἄρχοντα, καὶ νῦν παρεῖναι ὃν ἐζήτουν οἱ Πέρσαι καιρὸν οἰηθείς, ἀνασείει τε τὸ γένος τῶν Ἀχαιμενιδῶν ἅπαν καὶ ἀπόστασιν κινεῖ κατὰ τῶν Σαρακηνῶν. προσλαβόμενος δὲ καὶ μισθοφορικὸν ἀπὸ τῶν ἑῴων Τούρκων ἀμφὶ τὰς εἴκοσι χιλιάδας ἐδῄου καὶ κατέτρεχε τὰ Σαρακηνῶν, ἄρδην ἀναιρῶν τοὺς ἁλισκομένους καὶ μηδὲ παίδων φειδόμενος. πρὸς τοῦτον ὁ Χοσρόης πολλάκις καὶ διὰ τῶν οἰκείων στρατηγῶν καὶ αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ ἀντιπαραταξάμενος ἐν πάσαις ταῖς μάχαις ἡττήθη. ἀπογνοὺς οὖν λοιπὸν καὶ εἰδὼς μὴ ὢν ἱκανὸς ὅπλα ἀπὸ τοῦδε κινῆσαι κατὰ Περσῶν, τῶν αὐτοῦ στρατευμάτων πολλάκις κατακοπέντων καὶ μηδ' ὄνομα στεγόντων ἀκοῦσαι Περσῶν, εἰς ἔννοιαν ἔρχεται τῶν ἐν τῇ φρουρᾷ Ῥωμαίων, ἐπιλογισάμενος λίαν ἐμφρόνως ὡς εἰ μή τις τῶν ἐπισήμων ἦν καὶ ἐμφανῶν ὁ καθειργμένος καὶ κατὰ ψυχὴν καὶ σῶμα γενναίως ἔχων, οὐκ ἂν τοῦ οἰκείου δεσπότου κατεξανέστη καὶ ἐς τόδε ἀνάγκης συνήλασε τοῦτον, καὶ μετὰ ταῦτα φυγὰς καὶ βίον διαντλῶν ἀτυχῆ ὑπὸ τοσούτων καὶ τηλικούτων ὡς βασιλεὺς ἀνυμνεῖται. κοινολογησάμενος μετὰ τῆς ἑαυτοῦ γερουσίας ἐκβάλλει τε τὸν ἄνδρα τοῦ τον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ τῆς φυλακῆς καὶ πάσης ἐπιμελείας κατ αξιοῖ, καὶ τελευταῖον τὴν περὶ τοῦ πολέμου προσφέρει ἀξίωσιν.  Θρυπτομένου δὲ κατ' ἀρχὰς τοῦ Σκληροῦ, καὶ μετ' εἰρωνείας πῶς ἂν δυνηθεῖεν λέγοντος ὅπλα κινῆσαι ἄνδρες ἐν τοσούτῳ καιρῷ καθειργμένοι καὶ κατακόρως μετασχόντες τῶν ἐκ τῆς φρουρᾶς κακοπαθειῶν, ὁ Χοσρόης καὶ πάλιν ἐνέκειτο, καὶ χρήματα λαβεῖν αὐτὸν ἱκέτευεν ἀριθμοῦ διεκπίπτοντα καὶ στρατεύματα πλήθει τε ἄπειρα καὶ λαμπρὰ ταῖς παρασκευαῖς, καὶ στρατηγῆσαι τὸν πόλεμον, καὶ μὴ μνησικακῆσαι τῆς καθείρξεως, ὡς δυναμένου καὶ αὐτοῦ τοῖς μετὰ ταῦτα καλοῖς καὶ ταῖς φιλοφροσύναις ἐπηλυγάσαι τὰ προφθάσαντα κακὰ καὶ τὰς ἐκ τῆς φυλακῆς ἀηδίας. πείθεται τὸ τελευταῖον ὁ Σκληρός, καὶ ἐκτελέσειν ὑπέσχετο τὸ κεκελευσμένον. στρατεύματα μέντοι λαβεῖν Ἀράβων ἢ Σαρακηνῶν ἢ ἑτέρων ἐθνῶν τῶν τῷ Χοσρόῃ ὑποκειμένων οὐδ' ὅλως ἠνέσχετο, τὰς δὲ φυλακὰς τῶν ἐν Συρίᾳ πόλεων ἀναζητῆσαι ἠξίωσε, καὶ τοὺς ἐν αὐταῖς κρατουμένους Ῥωμαίους ἐξαγαγεῖν καὶ καθοπλίσαι, μετὰ τούτων καὶ οὐκ ἄλλως λέγων εἶναι δυνατὸν αὐτῷ τὸν πρὸς τοὺς Πέρσας ἀναδέξασθαι πόλεμον. ἐδέξατο ὁ Χοσρόης τὸν λόγον, καὶ αἱ φυλακαὶ ταχὺ ἀνεῴγνυντο, καὶ οἱ ἐν αὐταῖς ἠλευθεροῦντο Ῥωμαῖοι, καὶ συνηθροίσθησαν ἀπὸ τούτων ἄνδρες ὁμοῦ τρισχίλιοι· οὓς εἰς βαλανεῖα ἐκδοὺς καὶ τὸν ἐκ τῆς καθείρξεως ῥύπον ἀπο καθάρας, ἐσθῆσί τε καὶ περιβολαῖς καιναῖς ἀμφιάσας, καὶ ἑκάστῳ τὴν προσήκουσαν καὶ ἀρκοῦσαν δοὺς παντευχίαν, ὁδηγοὺς τῆς ὁδοῦ λαβὼν ἔξεισι μετ' αὐτῶν κατὰ τῶν Περσῶν. γενομένης δὲ ἀντιπαρατάξεως, καὶ μετὰ ῥύμης σφοδρᾶς τῶν περὶ τὸν Σκληρὸν ἐπιθεμένων τοῖς Πέρσαις, ἐκεῖνοι τῷ ξένῳ τῆς καθοπλίσεως καὶ τῷ ἀήθει τῆς φωνῆς καὶ τῷ ἀγνώστῳ τῆς παρατάξεως, τὸ δὲ πλέον καὶ τῇ ῥαγδαίᾳ φορᾷ καὶ ῥύμῃ τῶν Ῥωμαίων καταπλαγέν τες τρέπονται κατὰ κράτος καὶ πίπτουσι πανσυδί, ὡς μηδ' ἄγγελον (τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου) περιλειφθῆναι τῆς συμφορᾶς, πε σόντος καὶ αὐτοῦ Ἰνάργου κατὰ τὴν προσβολήν. λείαν δ' ὅτι πολλὴν περιβαλόμενοι καὶ ἵππους συχνοὺς οὐκέθ' ὑποστρέψαι πρὸς Χοσρόην ἔγνωσαν, ἀλλὰ τῆς ἐπὶ Ῥωμαίους ἀγούσης ἁψάμενοι καὶ συντόνῳ χρησάμενοι τῇ ὁδοιπορίᾳ ἔλαθον διαδράντες καὶ εἰς τὰ σφέτερα ἤθη διασωθέντες. ἕτερος δὲ λόγος ἔχει ὡς μετὰ τὴν κατὰ Περσῶν νίκην ἐπανελθόντας ἐδέξατο φιλοφρόνως αὐτοὺς ὁ Χοσρόης, καὶ ἐπεὶ μετ' ὀλίγον τὸ τῆς ζωῆς αὐτὸν ἔφθασε τέλος, ἐπέσκηψε τῷ υἱῷ καὶ ὁμωνύμῳ καὶ μετ' αὐτὸν βασιλεῖ συμμαχίαν δοῦναι τοῖς Ῥωμαίοις καὶ οἴκαδε πέμψαι. καὶ ὁ μὲν Σκληρὸς ἑνὶ τῶν εἰρημένων τρόπων τὴν Ῥωμαίων καταλαμβάνει γῆν.

Δείτε κι εδώ:

Ο Βουλγαροκτόνος και δυο στρατηγοί

Τα βυζαντινά κείμενα πάρθηκαν από εδώ:

Ερευνητικό έργο: ∆ΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ – ΨΗΦΙΑΚΗ ΠΑΤΡΟΛΟΓΙΑ. Χρηµατοδότηση: ΚΠ Interreg ΙΙΙΑ (ETΠΑ 75%, Εθν. πόροι 25%). Εργαστήριο ∆ιαχείρισης Πολιτισµικής Κληρονοµιάς, www.aegean.gr/culturaltec/chmlab. Πανεπιστήµιο Αιγαίου, Τµήµα Πολιτισµικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, © 2006. Επιτρέπεται η ελεύθερη χρήση του υλικού µε αναφορά στην πηγή προέλευσής του. Πηγές εικόνων: http://historum.com/medieval-byzantine-history/54606-why-mongols-were-able-capture-baghdad-such-short-time.html

http://dimitris-a-skourtelis.blogspot.gr/

Αρχαίες επιτάφιες επιγραφές. Μια πηγή του Ακριτικού έπους.

Βρισκόμαστε στις πηγές του Ακριτικού Έπους.

Μια νεκρική επιγραφή Ελληνα λεγεωνάριου και μια άλλη, ενός παιδιού, απηχούν τις αντιλήψεις περί Κάτω Κόσμου των Ακριτικών τραγουδιών, αλλά έχουν και πολύ συγκεκριμένα στοιχεία που περιλήφθηκαν σε αυτά.

Πρώτη επιγραφή (εικόνα):

"Ο Αρης αποστρατεύτηκε, παράδωσε τα όπλα του στον [θεό] Άρη, και εγκαταλείποντας την μονάδα του και όλα αυτά,  πήγε σε έναν άλλο κόσμο, άσκημο, όπου μόνο σκοτάδια υπάρχουν."

Όπως και στα δημοτικά τραγούδια, δεν υπάρχει καμιά ελπίδα για την μεταθανάτια ζωή. Η αντίληψη αυτή για τον Κάτω Κόσμο είναι απόλυτα όμοια με αυτή των ακριτικών επών.

Δεύτερη επιγραφή:

"Ο ήρωας Νικάνορας αποχαιρετά τον Νικάνορα.
Τούτο το μνήμα έστησε ο Νικάνορας πάνω στο παιδί του, τον Νικάνορα.
Η πέτρα [του τάφου] τα λέει αυτά στους διαβάτες.
Μοναχογιός εγώ, αναθράφηκα από τον πατέρα και την μητέρα μου σε παλάτια.
Αλλά ο Άδης δεν ξέρει από λύπηση, και με πήρε, δωδεκάχρονο παιδί, κάτω από το χώμα, κόβοντας κάθε ελπίδα στους γονείς μου.
Εδώ κοίτομαι, σε έναν τόπο ημιθέων και ευσεβών. 
Με κλαίει ο πατέρας μου και όλοι οι φίλοι μου εκεί πάνω.
Και αν και είμαι μικρός ακόμα, θα πω την γνώμη μου στους ανθρώπους:
Κουφάρια παιδιών πολλά έχουν αφεθεί σε τούτα τα δώματα.
Και αν κάποιος τα αγαπούσε, πιο βαρύ καημό στην καρδιά δεν θα έχει."

Εκτός από την ίδια ανέλπιδη αντιμετώπιση της ζωής μετά θάνατον, έχουμε την συμπτωματική ανακήρυξη του παιδιού σε ήρωα. Στο τέλος της αρχαιότητας κάθε νεκρός ονομάζονταν "Ήρωας". Οι κατοπινοί άνθρωποι όμως, φαίνεται πως το ερμήνευαν με την σημερινή έννοια.

Έτσι λοιπόν ο νεαρός  "ήρωας", που είναι και μοναχογιός,  ανατράφηκε σε παλάτι, όπως ο Διγενής, που άλλωστε νέος πέθανε κι αυτός, η μνεία της "πέτρας" (λίθου) θυμίζει το γνωστό: "η πλάκα τον ανατριχιά" ενώ η απονιά του Άδη είναι ίδια με την απονιά του Χάρου στα δημοτικά τραγούδια.

Τρίτη επιγραφή:

Υπάρχει και η γνωστότερη στους αναλυτές νεκρική επιγραφή της Μάξιμας, 

"Καισεννίαν Μάξιμαν την και Αμαζόνιν την σεμνοτάτην ματρώναν στολάταν αρχιέρειαν",

που βρέθηκε στην Σεβάστεια, και με βεβαιότητα έδωσε το όνομα στην αμαζόνα Μαξιμώ, την αντίπαλο του Διγενή, από παρεξήγηση όσων την διάβαζαν, μια που το "Αμαζόνα" ήταν πλέον ιερατικός τίτλος αφού η επιγραφή είναι της Ρωμαϊκής περιόδου. 

Φαίνεται πως οι αρχαίες επιγραφές, αυτές ή και άλλες ανάλογες, συχνά παρανοημένες, ήταν μια από τις πηγές του ακριτικού έπους.

Συνεπώς, οι αρχαίες πηγές που ανακαλύπτονται στα ακριτικά έπη, δεν είναι όλες λόγιας προέλευσης (οι επιγραφές πιθανά ήταν ήδη καταχωμένες την εποχή που συντάχθηκαν τα λόγια έπη) αλλά λαϊκής. 

Ο κόσμος κοίταζε τα μνημεία, και με λίγα κολλυβογράμματα και πολλή φαντασία, γεννοβολούσε τα έπη.

Η έρευνα συνεχίζεται.

Πηγές και τα αρχαία κείμενα:

Πρώτη επιγραφή:

Πηγή:
Βρετανικό Μουσείο, περ. 160 μ.Χ. (πηγή κειμένου: καταγραφή από το ίδιο το μνημείο)

"Παυσάμενος στρατιάς, Άρης Άρη παρέδωκεν όπλα και στρατιάν καταλίπας ταύτα, εις έτερον κόσμον άκοσμον απελήλυθε όπου ουδέν υπάρχει ειμή μόνον σκοτίη." 

Δεύτερη επιγραφή:

Regions : Northern Greece (IG X)

EAM 193     EAM 192    EAM 194 

Makedonia (Orestis) — Archangelos (formerly Tsouka) — 1st/2nd c. AD — GVI 665

below relief.1

  Νικάνωρ Νικάνορος ἥρω[ς]

             χαῖρε·

Νικάνωρ ἐπὶ παιδὶ τάφον Νικάνορι [τόνδε]

θῆκε· λίθος δ’ ἐνέπει ταῦτα παρε[ρχομένοις]·

5

μοῦνος ἐγὼ πατρὸς καὶ μητέρος ἐν μ̣[εγάροισιν]

θρέφθην· ἀλλ’ Ἄιδης οὐκ ἐλεεῖν ἔμαθ[εν],

[ἀ]λλά με δωδεκέτηρον ὑπὸ χθονὸς ἤγαγε π[αῖδα],

ἐλπίδας ἐκκόψας ἡμετέρων τοκέω[ν]·

κεῖμαι δ’ ηἰθέων τε καὶ εὐσεβέων ἐνὶ χώ̣[ρωι],

10

πατρ̣ὶ μὲν οἰκτρὸς ἐμῶι, πᾶσι δὲ κεῖθι φίλο[ς]

τοῦτο δ’ ἐμῆς γνώμης ἀστοῖς ἔτι νηπίαχό[ς περ]

ἐξενέπω· τέκνων λείψανα πολλὰ λιπε̣[ῖν]

[δ]ώμασιν· εἰ γὰρ καί τι παρασφήλειέ τις αἴσ[ηι]

[οὔποτέ γ’ ἐ]ν̣ κραδίηι πένθος ὅμοιον ἔτ̣[λη].

Η ΑΡΠΑΓΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΟΣ ΤΟΥ ΑΚΡΙΤΗ

Αυτό το Δημοτικό Τραγούδι δεν είναι επιβίωση της "Οδύσσειας" όπως ισχυρίζεται ο σεβαστός Ν. Πολίτης. (δες στο τέλος) Είναι μια από τις πηγές της, που διατηρήθηκαν μέσα στο χρόνο και, εδώ, μεταμορφώθηκε σε ακριτικό τραγούδι.

 Η προστασία της περιουσίας και της οικογένειας του πολεμιστή που λείπει σε μακρινές εκστρατείες είναι ήδη αντικείμενο του Κώδικα του Χαμουραμπί, πολύ αρχαιότερου από την Οδύσσεια και τον Τρωικό Πόλεμο. (1770 πΧ.) 

Το πρόβλημα του "νόστου" της επεισοδιακής επιστροφής του άντρα από μια μακρινή περιπέτεια -και η ποιητική της εξιστόρηση-  είναι αρχαιότερη από τον Πολιτισμό...

Δημήτρης Σκουρτέλης

Η ΑΡΠΑΓΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΟΣ 

ΤΟΥ ΑΚΡΙΤΗ

«Ως έτρωγα κι' ως έπινα σε μαρμαρένια τάβλα,

ο μαύρος μου χλιμίντρισε και το σπαθί μου ερράη,

κ' εμένα ο νους μου τό βαλε, παντρεύουν την καλή μου,

με κάποιον άλλον τη βλογούν κ' εκείνη δεν τον θέλει,

παντρευαρραβωνιάζουν την κ' εμένα μ' αστοχούνε.»

Στη συνέχεια, ο ήρωας ιππεύει ένα θαυμαστό άλογο και προφταίνει την νύφη την ώρα του γάμου. Η γυναίκα βγαίνει να τον κεράσει και αυτός της λέει:

«Δεξιά μου στέκα, λυγερή, ζερβά μου πέρνα, κόρη.»

«Δεξιά μου στέκα, λυγερή, ζερβά μου πέρνα, κόρη.»
Ακριτικό τραγούδι. Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη.

Αυτή η σκηνή απεικονίζεται εδώ.

Την βάζει πάνω στο άλογο και φεύγει καλπάζοντας ενώ κανείς δεν μπορεί να τον προλάβει.

Να και όλο το τραγούδι:

Ως έτρωγα κι' ως έπινα σε μαρμαρένια τάβλα,

ο μαύρος μου χλιμίντρισε και το σπαθί μου ερράη,

κ' εμένα ο νους μου τό βαλε, παντρεύουν την καλή μου,

με κάποιον άλλον τη βλογούν κ' εκείνη δεν τον θέλει,

παντρευαρραβωνιάζουν την κ' εμένα μ' αστοχούνε.

Περνώ και πάω 'ς τους μαύρους μου, τους εβδομηνταπέντε.

"Μαύροι μου ακριβοτάγιστοι και μοσκαναθρεμμένοι,

ποιος ειν' αψύς και γλήγορος, να τον καβαλλικέψω,

ν' αστράψη 'ς την ανατολή και να βρεθή 'ς τη δύση;"

Οι μαύροι μου όσοι τάκουσαν ούλοι βουβοί απομείναν,

κι' όσαις φοράδες τάκουσαν έρρηξαν τα πουλάρια,

κ' ένας γρίβας παλιόγριβας, σαρανταπληγιασμένος,

κείνος απολογήθηκε, γυρίζει και μου λέει:

"Εγώ είμαι αψύς και γλήγορος να πάγω όθε κι' αν είναι.

Οπού είναι γάμος και χαρά πάνε τα νια πουλάρια,

οπού είναι πόλεμος φρικτός παίρνουν εμέ το γέρο.

Εγώ είμαι γέρος κι' άχαρος, ταξίδια δε μου πρέπουν,

μα για χατίρι της κυράς να μακροταξιδέψω,

οπού μ' ακριβοτάγιζε 'ς το γύρο της ποδιάς της,

κι' οπού μ' ακριβοπότιζε 'ς τη χούφτα του χεριού της.

Μόν' δέσε το κεφάλι σου με δυο με τρία μαντήλια,

και σφίξε τη μεσούλα σου με δυο με τρία ζουνάρια,

να μη σε φάη η βουή και ντραλιστής και πέσης.

Και μη σε πάρη κουρτεσιά και βάλης φτερνιστήρι,

και θυμηθώ τη νιότη μου και κάμω σαν πουλάρι,

και σπείρω τα μυαλούδια σου 'ς εννιά μοδιώ χωράφι."

Στρώνει γοργά το μαύρο του, γοργά καβαλλικεύει.

Δίνει βιτσιά του μαύρου του και πάει σαράντα μίλλια,

και μεταδευτερώνει του και πάει σαρανταπέντε.

'Σ τη στράτα νοπού πήγαινε το θιον επαρακάλει:

"Θέ μου να βρω τον κύρη μου 'ς ταμπέλι να κλαδεύη."

Σα χριστιανός που τόλεγε, σαν άγιος εξακούστη,

κι' απάντησε τον κύρη του, που κλάδευε 'ς ταμπέλι.

"Καλώς τα κάνεις, γέροντα, το τίνος είν' ταμπέλι;

-Της ερημιάς, της σκοτεινιάς, του γιου μου του φευγάτου.

Σήμερα της καλίτσας του της δίνουν άλλον άντρα,

εψές επήραν τα προικιά και σήμερα τη νύφη.

-Παρακαλώ σε, γέροντα, αλήθεια να με δώσης,

τάχα θα φτάσω 'ς τη χαρά, θα φτάσω και 'ς το γάμο;

-Αν έχης μαύρο γλήγορο 'ς σπίτι τους προφτάνεις,

κι' αν είν' οκνός ο μαύρος σου 'ς την εκκλησιά τους βρίσκεις."

Δίνει βιτσιά του μαύρου του και πάει σαράντα μίλια,

και μεταδευτερώνει του και πάει σαρανταπέντε.

'Σ τη στράτα νοπού πήγαινε το θιον επαρακάλει:

"Θε μου να βρω τη μάννα μου 'ς τον κήπο να ποτίζη!"

Σα χριστιανός που τόλεγε, σαν άγιος εξακούστη,

κ'ευρήκε τη μαννούλα του που πότιζε τον κήπο.

"Ώρα καλή, γερόντισσα, το τίνος ειν' ό κήπος;

-Της ερημιάς, της σκοτεινιάς, του γιου μου του φευγάτου

που σήμερα η γυναίκα του θα πάρη νάλλον άντρα,

εψές επήραν τα προικιά και σήμερα τη νύφη.

-Πες μου να ζης, γερόντισσα, φτάνω κ' εγώ 'ς το γάμο;

-Αν εχης μαύρο γλήγορο, 'ς το σπίτι τους προφτάνεις,

κι' αν ειν' οκνός ο μαύρος σου, 'ς την εκκλησιά τους βρίσκεις."

Δίνει του μαύρου του βιτσιά 'ς τη χώρα κατεβαίνει.

Εκεί σιμά, εκεί κοντά 'ς το σπίτι του να φτάση,

ο μαύρος του χλιμίντρισε κ' η κόρη αναστενάζει.

"Τι έχεις, κόρη μ', και θλίβεσαι και βαριαναστενάζεις,

τα ρούχα σου δεν είν' καλά, ή τα φλωριά σου λίγα;

-Φωτιά να κάψ' τα ρούχα σου και λάβρα τα φλωριά σου,

τι ο μαύρος που χλιμίντρισε σαν του καλού μου μοιάζει.

-Αν ειν' ο πρώτος άντρας σου να βγω να τον σκοτώσω.

-Δεν ειν' ο πρώτος άντρας μου να βγής να τον σκότωσης,

μόν' είν' ο πρώτος μου αδερφός, μου φέρνει τα προικιά μου.

-Αν είν' ο πρώτος σου αδερφός, έβγα να τον κέρασης."

Χρυσό ποτήρι νάρπαξε να βγή να τον κεράση.

"Δεξιά μου στέκα, λυγερή, ζερβά μου πέρνα, κόρη."

Το μαύρο του χαμήλωσε κ' η κόρη απάνω ευρέθη.

Βγάλλει και το χρυσό σπαθί και ταργυρό μαχαίρι,

δίνει του μαύρου του βιτσιά κ' επήρε χίλια μίλλια,

μηδέ το μαύρον είδανε, μήτε τον κορνιαχτό του.

Οπού είχε μαύρο γλήγορο νείδε τον κορνιαχτό του,

κι' οπού είχε μαύρο κ' είν' οκνός, μηδέ τον κορνιαχτό του.

Σχόλιο του Ν. Πολίτη:

Το έπος του Διγενή Ακρίτου, δια μακρών αφηγούμενον το επεισόδιον της αρπαγής υπό τούτου της θυγατρός του στρατηγού Δούκα Ευδοκίας, ουδαμώς μνημονεύει άλλην αρπαγήν ταύτης, γενομένης συζύγου του ήρωος, υπό εχθρών αυτού Απελατών ή Σαρακηνών.

Αλλά φαίνεται ότι το επεισόδιον τούτο της αρπαγής της γυναικός του Ακρίτου ανήκει εις τα παλαιότατα στοιχεία της ακριτικής ποιήσεως, διότι είναι το θέμα δημοτικού άσματος, το οποίον εις παμπληθείς παραλλαγάς είναι διαδεδομένον ανά πάσας τας ελληνικάς χώρας. Είς τινας των παραλλαγών τούτων παρατηρείται συμφυρμός προς το άσμα περί της αρπαγής της Ευδοκίας υπό του Διγενή και της διώξεως τούτου υπό πατρός της κόρης.

Αι πλείσται δε τοσαύτας παρουσιάζουν μεταβολάς, απομακρυνόμεναι της αρχικής διατυπώσεως, ώστε αν εκάστη αυτών εξητάζετο καθ' εαυτήν άνευ παρεξετάσεως προς τας άλλας παραλλαγάς, δυσχερέστατη θα ήτο η αναγνώρισις της συνάφειας προς τακριτκά άσματα.

Το θέμα της επανόδου του ήρωος ανδρός μετά μακράν απουσίαν και της παρακωλύσεως του νέου γάμου, ον εξεβιάζετο να συνάψη η σύζυγος του, δια της αρπαγής αυτής ή της αποπομπής ή του φόνου του μνηστήρος είναι κοινότατον εις άσματα, μύθους και παραδόσεις πολλών λαών της Ανατολής και της Δύσεως, επαναλαμβανομένου του ομηρικού μύθου περί Οδυσσέως και των μνηστήρων της Πηνελόπης κατά ποικιλωτάτους τρόπους. Προς το θέμα δε τούτο προσηρμόσθη και το επεισόδιον της αρπαγής της γυναικός του Ακρίτου υπό εχθρών αυτού και της λυτρώσεως ταύτης υπό του ήρωος, προσλαβόν πάμπολλα στοιχεία εκ των διαφόρων διασκευών του μύθου.

Των πολυαρίθμων παραλλαγών του άσματος διακρίνονται δύο κύριοι τύποι. Κατά τον ένα την γυναίκα του Ακρίτου απάγουν εχθροί αυτού, ους, μαθών κατά θαυμάσιον τρόπον την αρπαγήν, διώκει και κατανικά ο ήρως, επιβαίνων ίππου κατά το φαινόμενον μεν ευτελούς, αληθώς δ' ωκυποδεστάτου.

Οι απαγωγείς κατά τινας παραλλαγάς είναι Σαρακηνοί (ή Τούρκοι), κατ' άλλας ο αντίπαλος ήρως του Διγενή ή του πάππου του Ανδρόνικου Συρόπουλος.

Κατά τον έτερον τύπον ο επί μακρόν αποδημών ήρως μανθάνει εκ διαφόρων θαυμασίων σημείων ότι άλλος πρόκειται να νυμφευθή την σύζυγόν του άκουσαν και καταφθάς τη βοηθεία θαυμασίου ίππου ματαιώνει τον γάμον.

 Αι διαφοραί του τύπου τούτου είναι πολλαί: Ο σύζυγος λείπει εις τον πόλεμον, η εις μακρινόν ταξίδιον, ή είναι φυλακισμένος, η είναι σκλάβος εις τα καράβια.

Και ματαιώνει τον γάμον ή επιφαινόμενος προ της τελέσεως αυτού και αποπέμπων τον μνηστήρα, ή αρπάζων την σύζυγόν του, ή φονεύων τον μνηστήρα, ή αναγνωριζόμενος υπό της γυναικός εκ του δακτυλίου του, το οποίον ρίπτει εις το προσφερόμενον αυτώ ποτήριον οίνου.

Πολλαχού το άσμα τούτο είναι γαμήλιον. Εν Κύπρω τραγουδείται την πρωΐαν της δευτέρας ημέρας του γάμου έξωθεν του νυμφικού θαλάμου (έπιθαλάμιον).

Πηγή ποιήματος και σχολίου του Ν. Πολίτη: