Τα αρώματα στο Βυζάντιο

Η ανθρωπότητα χρησιμοποιούσε και παρήγαγε αρώματα από πολύ παλιά. Αρχαιότατες ενδείξεις παραγωγής αρωμάτων υπάρχουν στην Κύπρο και την Μεσοποταμία, και αργότερα στην Αίγυπτο και την Κίνα.

Την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου η παραγωγή και η χρήση αρωμάτων ήταν ήδη γενικευμένη και περίπλοκη, συγκεντρώνοντας πλήθος γνώσεων και ειδικεύσεων, αλλά και εξωτικών πηγών αρωματικών υλών που βρίσκονταν στην Ανατολή μέσω του Δρόμου του Μεταξιού.

Χαρακτηριστικό της αρχαιότητας της χρήσης των αρωμάτων, είναι το ότι οι πρώτοι Χριστιανοί (όπως πχ ο Ωριγένης) τα απέρριπταν ως εκδήλωση λατρείας, μια που στην αρχαία θρησκεία το κάψιμο μεγάλων ποσοτήτων αρώματος εθεωρείτο πανάκριβη θυσία. Στη συνέχεια, βέβαια, καθιερώθηκαν και στον Χριστιανισμό.

Στον αυστηρό προϋπολογισμό που κατάρτισε ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος για τους χριστιανικούς ναούς που οικοδομούνταν σε όλη την επικράτεια, και που περιέχεται στο Vita Silvestri of the Liber Pontificalis, υπάρχει πρόβλεψη για προμήθεια Νάρδου, Βάλσαμου, Μπαχαρικών και Λιβανιού για λατρευτική χρήση.

Στὸ επαρχικόν βιβλίον, ο Λέων ο Σοφός (στον οποίο αποδίδεται κατά μεγάλη πιθανότητα) καθορίζονται τα είδη των αρωμάτων και μυρωδικών (πιπέρι, νάρδος, κανέλα, αλόη, αμπάρο, μόσχο, λιβάνι, μύρο, βάλσαμο, λουλάκι, στύρακα, κάσσια, μαστίχα Χίου, σαφράν, σανδαλόξυλο, ροδόνερο κλπ) αλλά και η τοποθεσία που θα επωλούντο στην Κωνσταντινούπολη, από την Στήλη του Μιλίου ως την Εικόνα του Χριστού στην Χαλκή Πύλη, ώστε οι μυρωδιές να αναδύονται προς την κατεύθυνση τόσο της Εικόνας του Κυρίου αλλά και αυτήν του Μεγάλου Παλατίου!

Η δε αυτοκράτειρα Ζωή είχε μέσα στο παλάτι δικό της εργαστήριο αρωμάτων, όπου εργάζονταν ειδικευμένες θεραπαινίδες. Ο Μιχαήλ Ψελλός λέει σχετικά, υπογραμμίζοντας και μια πιο «απόκρυφη» χρήση των αρωμάτων: «Από τις μελέτες μου στην ελληνική βιβλιογραφία γνωρίζω πως τα αρώματα, όταν εξατμίζονται, διώχνουν τα κακά πνεύματα και την ίδια στιγμή επηρεάζουν εκείνους που τα χρησιμοποιούν με την παρουσία αγαθοεργών πνευμάτων. Κατά τον ίδιο τρόπο σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται λίθοι, βότανα και μυστικές τελετές... Θεωρώ, λοιπόν, πως τούτη η γυναίκα, επιδεικνύοντας την επιθυμία της ψυχής της πρόσφερε στο Θεό εκείνα που εκτιμούσε ως πιο πολύτιμα και ιερά».

Η Ζωή ήταν αφιερωμένη στη συλλογή αρωμάτων όλων των ειδών. Τα διαμερίσματά της είχαν μετατραπεί κυριολεκτικά σε εργαστήρι, όπου συνέχεια τα μαγκάλια ήταν αναμμένα. Εδώ οι υπηρέτες βοηθούσαν τη Ζωή και την αδελφή της να ζυγίζει προσεκτικά τα βότανα, να βράζει τα μίγματα και να παίρνει το απόσταγμα των αιθέριων ελαίων. Οι περιγραφές του Ψελλού αποδίδουν πιστά την εικόνα ενός αλχημικού εργαστηρίου

«Δε φορούσε», γράφει, «τίποτα από αυτά που φορούν συνήθως οι γυναίκες, μήτε κοσμήματα ούτε εξωτικά υφάσματα. 'Ενα πράγμα τραβούσε την προσοχή της και όλον της τον ενθουσιασμό -η προσφορά θυσίας στο Θεό. Δεν αναφέρομαι σε ύμνους ή μετάνοιες, αλλά στην προσφορά αρωμάτων και όλων εκείνων των προϊόντων που φτάνουν ως τη χώρα μας από την Ινδία και την Αίγυπτο».

Τα αρώματα ήταν πανάκριβα, και δικαιολογημένα οι ανώτερες τάξεις τα χρησιμοποιούσαν με υπερηφάνεια και σε αφθονία. Όμως, τα αρώματα είχαν και μια πολύ πιο κοινή χρήση, από όλα τα κοινωνικά στρώματα, γιατί, εκτός από τον αισθητικό τους ρόλο, τα θεωρούσαν και θεραπευτικά.

Αρώματα θεράπευαν την κατάθλιψη, την δυσκοιλιότητα, τον πονοκέφαλο κλπ και την ανισσοροπία των «χυμών» του σώματος, που τότε πίστευαν πως ήταν το κλειδί μιας καλής υγείας.

Γενικά, θεωρούσαν πως ο δύσοσμος αέρας ήταν πηγή ασθενειών (πράγμα όχι αβάσιμο, γιατί οι αιτίες, βέβαια, της δυσοσμίας είναι συνήθως νοσηρές) και έλεγαν πως αυτό θα μπορούσε να διορθωθεί με αρώματα.

Η φύτευση κήπων με αρωματικά φυτά, που ήταν ταυτόχρονα και καλλωπιστικά,  ήταν επίσης διαδεδομένη, όχι μόνο για συγκομιδή, αλλά και για άμεση εκμετάλλευση των αρωμάτων που εξέπεμπαν.

Θα πρέπει να προσθέσουμε πως πολλά αρώματα έδιωχναν τα παρασιτικά έντομα, προσφέροντας μέγιστες υπηρεσίες στον πληθυσμό.

Η χρήση των αρωμάτων ήταν λοιπόν γενικευμένη, και έχει επιβιώσει και στα Δημοτικά Ακριτικά τραγούδια:

«- Έμπα, καλή, και στρώσε με θανατικό κρεβάτι,

βάλε ανθιά παπλώματα και μουσκομαξιλάρια»

 Και στο γραπτό έπος του Διγενή, παραλλαγή Κρυπτοφέρρης:

Στ. 845 κ.ε.

«Οικέτιδες τε ευπρεπείς λαμπρώς ηγλαϊσμέναι

Αι μεν άνθη κατέχουσαι ρόδα τε και μυρσίνας

Τον αέρα μυρίζουσαι οσμαί θυμιαμάτων...»

Στ. 880 κ.ε.

«του οίκου δε τα σύνορα καταλαβόντες ήδη

μετά κόσμου του πρέποντος πλήθους θυμιαμάτων

Ροδόσταμμα και των λοιπών παντοίων μυρισμάτων

Ταύτα η μήτηρ του παιδός ήγαγεν η ωραία.»

Χρησιμοποιήθηκε κύρια το άρθρο της Saskia Wilson-Brown:

«Πως μύριζε το Βυζάντιο;»

Εδώ:

Λέοντος Σοφού Περί του κατά Σαρακηνών πολέμου

 Λέοντος Σοφού

“Τακτικά”

Περί του κατά Σαρακηνών πολέμου

(Εκτεταμένα αποσπάσματα)

Μεταφορά στην Νεοελληνική: Δημήτρης Σκουρτέλης

Οι Σαρακηνοί λοιπόν, είναι Άραβες το γένος, που παλιά κατοικούσαν στην είσοδο της Ευδαίμονος Αραβίας. Με τον χρόνο, διείσδυσαν στην Συρία και την Παλαιστίνη, αρχικά σαν μετανάστες. ¹ Όταν έγινε αρχηγός της δεισιδαιμονίας τους ο Μουχαμέτ, πήραν αυτές τις περιοχές με τα όπλα, αλλά και την Μεσοποταμία και την Αίγυπτο, και όσες άλλες χώρες είχαν κατορθώσει να αποσπάσουν από τους Πέρσες οι Ρωμιοί.

Όσο και να νομίζουν πως είναι ευσεβείς, μόνοι τους φανερώνουν πως αυτό που θεωρούν ευσέβεια είναι βλασφημία, γιατί δεν παραδέχονται να λέμε πως ο αληθινός Θεός και Σωτήρας του Κόσμου Ιησούς Χριστός είναι Θεός. Υποθέτουν ακόμη πως ο Θεός είναι υπεύθυνος για όλα τα κακά που συμβαίνουν. Λένε πως ο Θεός χαίρεται όταν κάνουν πόλεμο, ποιος; ο Θεός που διαλύει τα έθνη που αποζητούν τον πόλεμο... ²

Κρατούν αυστηρά τους νόμους τους, λιπαίνοντας το σώμα και ατιμάζοντας την ψυχή. Αυτή την ασέβεια θα την αντιμετωπίσουμε με την δική μας ευσέβεια και θα τους αντισταθούμε κρατώντας τους θεσμούς μας απαραβίαστους.

Αντί για κάρα και μουλάρια ή γαϊδούρια, για υποζύγια έχουν καμήλες. Έχουν συνηθίσει τα άλογά τους στον χτύπο των κυμβάλων και των τυμπάνων που έχουν στην παράταξή τους και κάνουν έτσι τα άλογα των εχθρών τους να τρέπονται σε φυγή. Αλλά και η θέα των καμήλων φοβίζει και ανησυχεί τα άλογα που δεν είναι συνηθισμένα και δεν τα αφήνει να προχωρήσουν.

Πολλές φορές χρησιμοποιούν αυτές τις αποσκευές και τα υποζύγια για να δημιουργούν εντύπωση μεγάλου πλήθους, βάζοντάς τα στη μέση της παράταξης με πολλά φλάμπουρα (φλάμουλα) από πάνω τους ώστε να νομίζεις πως είναι στρατιώτες.

Είναι αψίκοροι γιατί σε θερμό κλίμα κατοικούν. Για πεζικό, λέγεται, χρησιμοποιούν μαύρους, χωρίς θωράκιση, παραταγμένους μπροστά από το ιππικό, σαν ένα είδος ψιλών (ελαφρύ πεζικό) Όσο αυτοί κρατούν τόξα και ρίχνουν, φαίνονται ακαταμάχητοι σε όποιον επιτίθεται.

Το πεζικό τους ή το μεταφέρουν διπλοκάβαλα με το ιππικό, αν εκστρατεύουν κοντά στη χώρα τους, ή με δικά του άλογα. Ο οπλισμός του ιππικού είναι τόξα, σπαθιά, κοντάρια, ασπίδες και τσεκούρια. Είναι και θωρακισμένοι. Πάει να πει έχουν κλιβάνια (θώρακες) κασσίδες (κράνη) και χειρόψελλα, και ποδόψελλα, και οτιδήποτε άλλο υπάρχει, σύμφωνα με το Ρωμαίικο σύστημα. ³ Τις ζώνες, τα χαλινάρια και τα σπαθιά τους, αρέσκονται να διακοσμούν με ασήμι.

Δεν σπάνε την παράταξή τους ούτε όταν καταδιώκονται ούτε όταν καταδιώκουν. Αν τύχει και διαλυθούν, δεν μπορούν αυτόβουλα να ανασυνταχθούν και το σκάνε για να σωθούν.

Γίνονται θρασείς όταν βλέπουν πως νικάνε, αλλά δειλιάζουν όταν βλέπουν πως χάνουν. Επειδή πιστεύουν πως όλα, ακόμα και τα κακά, έρχονται από τον Θεό, αν τους συμβεί κάτι αντίξοο, μια που το έχει -λένε- ορίσει ο Θεός, δεν αντιστέκονται αλλά τα παρατάνε μόλις χτυπηθούν.

Είναι και υπναράδες, και γι αυτό φοβούνται τον νυχτοπόλεμο και τα στρατηγήματα που γίνονται σε αυτόν, ειδικά όταν βρίσκονται σε εχθρική χώρα. Γι αυτό, τη νύχτα, ή καταφεύγουν σε οχυρό μέρος ή περιφράσσουν καλά το στρατόπεδό τους, για να μην φοβώνται τις νυχτερινές επιθέσεις.

Σχηματίζουν παραλληλόγραμμη επιμήκη παράταξη, για να είναι πιο ασφαλής και να μην διαλύεται εύκολα. Την ίδια παράταξη έχουν και στη μάχη και στην πορεία. Ως επί το πλείστον μας μιμούνται και στα άλλα σχήματα παρατάξεων, παίρνοντας μαθήματα από όσα έπαθαν από εμάς.

Σταθεροί και ενεργοί παραμένουν στην παράταξη, είτε τους χτυπάνε με ορμή οι εχθροί είτε προσποιούνται αναβολή. Σταθερά και μακρόθυμα υπομένουν τις βολές όσο σκληρές και να είναι, και μόλις δουν πως οι εχθροί χάνουν την ορμή τους, τότε σηκώνονται και πολεμάνε γερά.
Αυτό δεν το κάνουν μόνο στην ξηρά, αλλά και στις ναυμαχίες που γίνονται χέρι με χέρι από τα πλοία. Κάνουν σύσκουτο (τείχος ασπίδων) και αντέχουν μέχρι να εξαντληθούν όσοι τους ρίχνουν, και μετά σηκώνονται απότομα και αρχίζουν μάχη σώμα προς σώμα. Γι αυτό πρέπει να αντιμετωπίζονται με εξυπνάδα.

Μάθαμε, από τις αναφορές των στρατηγών μας και από όσα αναφέρθηκαν στους προηγούμενους βασιλιάδες, και από όσα ακούσαμε από τον δικό μας θειότατο πατέρα, που εκστράτευσε πολλές φορές εναντίον τους, πως χρησιμοποιούν έξυπνα τις πολεμικές μεθόδους κάθε λαού αν τις κρίνουν κατάλληλες.

Δεν αντέχει όμως αυτό το έθνος τα κρύα, τον χειμώνα και τις βροχές. Έτσι σε αυτόν καιρό συμφέρει να τους πολεμάμε παρά στην καλοκαιρία. Άλλωστε και τα τόξα τους αχρηστεύονται από την υγρασία, και το σώμα τους ατονεί από το κρύο. Είναι πολλές οι φορές που όταν έκαναν επιδρομές, τους έπιασε τέτοιος καιρός, και τότε τους εξόντωσαν οι Ρωμιοί.

Απολαμβάνοντας λοιπόν την καλοκαιρία και την ζεστή εποχή, τότε μαζεύονται, ειδικά το καλοκαίρι, και ενώνονται με τους ντόπιους της Ταρσού και των Αδάνων και των άλλων πόλεων της Κιλικίας και κάνουν επιδρομές στους Ρωμιούς.

Τότε να τους χτυπάμε, και ειδικά τον χειμώνα, όταν βγαίνουν για λεηλασία. Αυτό θα γίνει όταν ο στρατός μας παραμένει κάπου κρυμμένος, και μόλις αντιληφθεί τη έξοδό τους, τους χτυπήσει. Έτσι εξοντώνονται, και όχι όταν είναι όλοι μαζί παραταγμένοι και έτοιμοι για μάχη.

Πολλές φορές είπαμε πως είναι σφάλμα να ριψοκινδυνεύουμε ανοιχτή μάχη, ακόμα και όταν νομίζουμε πως είμαστε πολύ περισσότεροι από τους αντιπάλους. Τι φέρνει η τύχη, κανείς δεν ξέρει. (το γαρ της τύχης αόρατον) ⁴

Οι Σαρακηνοί μαζεύονται όχι με επιστράτευση, αλλά με δικιά τους πρωτοβουλία, οικογενειακώς (“πανοικεί”, σαν φυλές;) οι μέν πλούσιοι για να πεθάνουν για την δόξα της πατρίδας, οι δε φτωχοί για να πάρουν λάφυρα. Και όπλα τους δίνουν οι ομόφυλοι, άντρες και γυναίκες, και χρήματα δίνουν για εξοπλισμό των στρατιωτών όσοι δεν μπορούν να πολεμήσουν λόγω ασθενείας. Αυτά, τα κάνουν οι Σαρακηνοί, που τους λέμε βάρβαρους και άπιστους...

Οι Ρωμιοί λοιπόν, όχι μόνο ετούτα πρέπει να κάνουν, αλλά και να είναι γενναίοι και πρόθυμοι, και να πολεμάνε στο πλευρό όσων εκστρατεύουν εναντίον όσων βλασφημούν τον Βασιλέα των πάντων Χριστό, τον Θεό μας. Όλοι πρέπει να ενισχύουν όσους πολεμούν γι Αυτόν εναντίον των Εθνών, και με όπλα, και με δωρεές, και με προπεμπτικές ευχές, αλλά και κάτι παραπάνω να κάνουν. Να φροντίζουν τις ανάγκες των σπιτιών όσων πολεμάνε με ανδρεία και προθυμία, και αν κάτι λείπει στον στρατό, είτε άλογα, είτε εφόδια, είτε πανοπλίες, να τα προσφέρουν με κοινή συμμετοχή και οργάνωση. ⁵

Αν γίνουν αυτά, και επειδή ο στρατός μας είναι πολλαπλάσιος, και αν έχει εξοπλιστεί καλά όπως είπαμε, και μάλιστα όταν οι επίλεκτοι, οι γενναιότεροι και ανδρείοι δεν στερούνται από τα απαραίτητα, ⁶ σύν Θεώ εύκολα θα παίρνει τη νίκη από τους Σαρακηνούς.

Με τον οπλισμό, με τα πολλά βέλη και τόξα μάλιστα, ⁷ και με τους αριθμούς μας, και με την ανδρεία μας, και με τα κατάλληλα στρατηγήματα και τεχνάσματα, μια που είμαστε Ρωμιοί που πολεμάμε βαρβάρους, και έχουμε και την συμμαχία του Θεού, εύκολα θα τους νικήσουμε.

.......

Πρέπει, όποτε κάνουν καταδρομή για να ληστέψουν, να τους στριμώχνουμε στα στενά περάσματα του όρους Ταύρου και μάλιστα όταν επιστρέφουν κατάκοποι, και πιθανά κουβαλάνε μαζί τους λεία ή ζώα που έκλεψαν. Πρέπει να ανεβαίνουν σε υψώματα οι τοξότες και οι σφενδονιστές και να τους ρίχνουν, να τους χτυπάει και το ιππικό, αν χρειαστεί, και να στήνονται και ενέδρες, και άλλα στρατηγήματα, ή να κυλιώνται βράχοι από τους γκρεμούς, ή να φράζεται ο δρόμος με κορμούς δέντρων, και τέλος πάντων, οτιδήποτε άλλο κατάλληλο σκεφτεί ο στρατηγός κατά την περίσταση.

Δεν λύνουν την παράταξή τους ακόμα κι αν κάποιος τους επιτεθεί δυο και τρεις φορές, μέχρι να πάρουν θάρρος και να να ριχτούν σε καταδίωξη των εχθρών, η να δειλιάσουν και να το σκάσουν. Γι αυτό πρέπει η επίθεση εναντίον τους να υποστηρίζεται με τοξοβολία. Να ρίχνουν και οι πίσω γραμμές (σε καμπύλη τροχιά, ψηλοκρεμαστά) και οι μπροστινές (σε ευθεία) Με αυτόν τον τρόπο, θα τοξεύονται τα άλογά τους -που τα λένε φαρία- και οι μαύροι, ή οι άλλοι τοξότες τους, που είναι αθωράκιστοι. Έτσι, για δυο λόγους θα υποχωρήσουν, για να σώσουν τά άλογά τους που τα έχουν ακριβά και τα αποκτούν δύσκολα, αλλά και γιατί σώζοντας τα άλογα, σώζουν και τον εαυτό τους...

Γιατί αν εξολοθρεύονται τα άλογά τους με βέλη, και μάλιστα δηλητηριασμένα, χάνονται και οι καβαλάρηδες, ή αν καταλάβουν πως υπάρχει δηλητήριο, θα φύγουν πριν καν δεχτούν βολή.

Οι περισσότεροι Σαρακηνοί δεν πολεμάνε τόσο πολύ για δόξα και για όνομα, αλλά για το κέρδος. Δεν ξέρουν από καλλιέργειες, ώστε να τρέφονται οι φτωχοί, αλλά από μικροί μαθαίνουν να ζουν με το σπαθί τους. Έτσι, ακόμα και μια μόνη νίκη εναντίον τους, θα γλυτώσει τους Ρωμιούς από πολλές συμφορές, γατί οι άλλοι θα βλέπουν πως όσοι εκστράτευσαν δεν γύρισαν, αλλά τους πενθούν οι δικοί τους.

Οι Σαρακηνοί της Κιλικίας εκπαιδεύουν το πεζικό τους και στον πόλεμο της στεριάς, στα περάσματα του Ταύρου, και της θάλασσας, με τα πλοία τους που τα λένε “κουμβάρια”. Όταν δεν εκστρατεύουν δια ξηράς, βγαίνουν στην θάλασσα, και καταληστεύουν τα παράκτια μέρη. Καμιά φορά και από τη θάλασσα και από την στεριά εκστρατεύουν κατά των Ρωμιών.

Γι αυτό στρατηγέ, πρέπει να πληροφορείσαι με καλούς κατασκόπους τι συμβαίνει, και όταν εκστρατεύουν δια θαλάσσης εσύ να χτυπάς κατά το δυνατόν την περιοχή τους δια ξηράς. Όταν δε εκστρατεύουν δια ξηράς, να στέλνεις μήνυμα στον στρατηγό (του Θέματος) του πλωίμου των Κιβυραιωτών και με τους δρόμωνές του να πέφτεις πάνω στα παραθαλάσσια των Αδάνων και της Ταρσού. Γιατί δεν έχουν τόσο πολύ στρατό που να επανδρώνουν και το στεριανό και το θαλασσινό μέτωπο.

Και η επιτομή της καταστροφής τους είναι αν με αρκετό στόλο και στρατό ξηράς περνώντας τον Ταύρο, με όσους συστρατηγούς χρειάζεται, τους επιτεθείς και τους ερημώσεις την χώρα, αυτών των ληστών, όπως είχε διατάξει παλιά, με θεϊκή έμπνευση, ο πατέρας μας και αυτοκράτωρ Ρωμαίων.

.....

Επειδή τα Ρωμέικα άλογα είναι ασυνήθιστα στις καμήλες και περισσότερο στα τύμπανα, τσινάνε και το σκάνε, και πολλές φορές οι Ρωμιοί τρέπονται σε φυγή εξ αιτίας τους, πρέπει να συνηθίζουν τα στρατιωτικά άλογα, και περισσότερο αυτά της πρώτης γραμμής και των διοικητών, στον ήχο των κυμβάλων και των τυμπάνων, και στην συνύπαρξη με καμήλες, ώστε να μην παραξενεύονται όταν τις βλέπουν.

Κι άλλα να κάνεις, στρατηγέ, όσα μπορέσει κανείς να σκεφτεί, βασισμένος στη μελέτη όσων γράφονται εδώ...

1 Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγουν οι σύγχρονοι ιστορικοί. Η ευκολία των αρχικών Αραβικών κατακτήσεων εξηγείται από τον ήδη υπάρχοντα πληθυσμό τους σε αυτές τις περιοχές.

2 Ο μόνος πόλεμος που θεωρείται δικαιολογημένος στο Βυζάντιο είναι ο αμυντικός, ο λεγόμενος “Δίκαιος Πόλεμος”, μια φράση που έχει επιζήσει αυτούσια στα Ακριτικά Τραγούδια.

3 Η ομοιότητα τεχνολογίας και εξοπλισμού Βυζαντινών και Σαρακηνών θεωρείται δεδομένη

4 Πρόκειται για βασική αρχή της στρατηγικής των Βυζαντινών. Έτσι, οι δυτικοί ιστορικοί των περασμένων αιώνων τους χαρακτήρισαν “δειλούς”, αλλά η εξέλιξη της Στρατηγικής στην ίδια την Δύση, σήμερα, τους έχει δικαιώσει.

5 Σαφής υπαινιγμός για την αδιαφορία πολλών για την άμυνα του κράτους, και μάλιστα σε σύγκριση με τον πατριωτισμό των Σαρακηνών.

6 Σωστά υπογραμμίζεται η καταλυτική σημασία του σωστού εξοπλισμού και εφοδιασμού του στρατού, πλάι στην γενναιότητα και την προθυμία του.

7 Ο Λέων υπογραμμίζει την μεγάλη αξία των τοξοτών. Αυτό, αν και δική του ιδέα και εμμονή (Κάθε άνδρας πρέπει να έχει τόξο, γράφει αλλού) δεν εφαρμόστηκε στο Βυζάντιο. Την ιδέα πήραν οι Άγγλοι βασιλείς, καθιερώνοντας ειδικό σώμα τοξοτών, ανθρώπων του λαού και όχι ευγενών, με το οποίο κατόρθωσαν να νικήσουν τους Γάλλους ιππότες πολλές φορές κατά τον Εκατονταετή πόλεμο.

Δες και εδώ

Η "Παραδρομή" Ο τρόπος που πολέμαγαν οι Ακρίτες 

Η εκγύμναση των Ιππέων στον Βυζαντινό στρατό.

Λέοντος Σοφού “Τακτικά” 

(περίληψη-αποσπάσματα από τον Δημήτρη Σκουρτέλη)

...παραγγέλλη: “Έτοιμοι!”

και άλλου διαδεχομένου και κράζοντος: “Βοήθει!”

και πάντων αποκρινομένων ίσως και συμφώνως: “Ο Θεός!”...

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη

Τους καβαλλάριους θα τους γυμνάσεις στο να τοξεύουν γρήγορα, γιατί με την ταχύτητα παίρνει δύναμη η σαγίτα.

Και πεζούς θα τους γυμνάσεις να τοξεύουν, με στόχο ένα κοντάρι.

Να ρίχνουν καλπάζοντας μπρος, πίσω, δεξιά, αριστερά.

Να μπορούν να πηδάνε πάνω στ' άλογο.

Ενώ καλπάζουν, να ρίχνουν μια ή δυο σαγίτες, να βάζουν το τόξο στο θηκάρι και να πιάνουν το κοντάρι που έχουν κρεμασμένο στον ώμο. Μετά, να το ξαναβάζουν στον ώμο και να τραβάνε πάλι το τόξο και να ρίχνουν.

Να καλπάζει ο ένας πάνω στον άλλον, να υποχωρούν και πάλι να ορμάνε, αυτό που το λένε “παρακοντάριον”.

Να χωρίζεις το στράτευμα στα δύο και να δίνουν “Ασίδηρον” μάχη με βέργες, καλάμια ή και “χαρζάνια” (μαστίγια από δέρμα ταύρου) Αν έχει πέτρες το πεδίο, να τις ρίχνουν ο ένας στον άλλον.

Και οι καβαλλάριοι να μάχονται μεταξύ τους, να συναγωνίζονται, να κάνουν καταδιώξεις, συμπλοκές, τοξεύσεις, ακοντισμούς και άλλα.

Αυτά να τα κάνουν και στους κάμπους, αλλά και στους πρόποδες των βουνών, και σε ανώμαλα εδάφη.

Δεν πρέπει να συνηθίζουν τα άλογα μόνο σε επίπεδα μέρη, αλλά και σε ψηλά, δασωμένα και τραχιά μέρη που να τα διαβαίνουν με καλπασμό.

Όσοι λυπηθούν τα άλογα σε αυτά τα γυμνάσια, κακό κάνουν στους εαυτούς τους.

Να γυμνάζονται να κινούνται συντεταγμένοι σαν σε παρέλαση, να καλπάζουν μέχρις ένα σημείο και εκεί να σταματάνε.

Για να κινηθούν ή να σταματήσουν, να μάθουν να υπακούν είτε σε προσταγή, είτε σε σάλπιγγα ή βούκινο, σε χτύπημα πάνω σε ασπίδα, η ακόμη και με κίνηση του φλάμπουρου. (φλάμουλον)

Να μάθουν να κινούνται σε αραιή παράταξη με το παράγγελμα “εξ ίσου περιπατείτε!” και να πυκνώνουν την παράταξη με το παράγγελμα “κατά πλευράν σφίγγε!”.

Δεν θα πυκνώνουν σε μια κατεύθυση, αλλά προς το κέντρο, εκεί που είναι ο βανδοφόρος (σημαιοφόρος)

Θα εξασκούνται στη τοξοβολία και όσο είναι σε πυκνή παράταξη.

Στην επέλαση, με το παράγγελμα “πάταξον!” θα σκύβουν και θα σκεπάζουν το κεφάλι και μέρος του λαιμού του αλόγου με τα σκουτάρια.

Με τα κοντάρια περασμένα στον ώμο θα επελαύνουν με τριποδισμό (βάδισμα του αλόγου μεταξύ απλής βάδισης και καλπασμού) ώστε να μην διαλυθεί επικίνδυνα η παράταξη από την ταχύτητα του καλπασμού πριν να έρθουν στα χέρια.

Οι πίσω γραμμές, την ίδια ώρα να τοξεύουν.

Άλλη άσκηση είναι για τους λεγόμενους κούρσορες ή προκλάστες. (ακροβολιστές, προφυλακή) και τους διφένσορες που τους λένε και εκδίκους (οπισθοφύλακες) Με το παράγγελμα “Δρόμω έλα” οι κούρσορες θα καλπάζουν για ένα μίλι, ενώ οι διφένσορες με το παράγγελμα “Μετά της τάξεως ακολούθει!” θα ακολουθούν συντεταγμένα το κυρίως σώμα.

Οι καβαλλάριοι θα γυμνάζονται στην επίθεση και στην μικρή υποχώρηση και στην επίθεση πάλι, με το παράγγελμα “Τύπτε και υποχώρει συν ελασία!” μέχρι την απόσταση μιας ή δυο σαγιτών (βολών τόξου) και ταυτόχρονα στους διφένσορες θα δίνεται το παράγγελμα: “Στράφου, έλα”.

Και αυτό δεν θα το κάνουν μόνο προς μια κατεύθυνση, αλλά και δεξιά και αριστερά.

Θα μάθουν να κινούνται συντεταγμένα προς τα δεξιά και αριστερά με στόχο να περικυκλώσουν τον εχθρό.

Θα μάθουν να κάνουν μεταβολή, σε περίπτωση που δεχθούν επίθεση από πίσω, με το παράγγελμα “Μετασχημάτισον!” και θα κρατάνε τις γραμμές τους, εκτός από τους βανδοφόρους και τους διοικητές που θα έρχονται μπροστά στο νέο μέτωπο.

Με όλους αυτούς τους τρόπους, οι ιππείς θα εκπαιδεύονται εναλλάσσοντας ρόλους και έτσι θα μπορούν να πολεμήσουν τόσο σαν κούρσορες, όσο σαν διφένσορες, αλλά και σε πυκνή παράταξη.

Οι ιππείς θα γυμνάζονται να μην καταδιώκουν τους εχθρούς και να μην απομακρύνονται πολύ από το πεζικό, μήπως και κάνουν οι εχθροί αντεπίθεση και βρεθεί το πεζικό ακάλυπτο.

Αν πιεστούν θα πρέπει να παραταχθούν πίσω από τους πεζούς, να τους προστατεύουν τα νώτα.

Αν τα πράγματα γίνουν δυσκολότερα, να πεζεύουν και να πολεμούν σαν πεζικό.