Παρασκευή, 11 Ιανουαρίου 2019

Στάσεις Βυζαντινής οπλομαχίας από τοιχογραφίες στη Μονή του Ντέτσανι.

(Με παράλληλη ανάλυση λεπτομερειών οπλισμού και ενδυμασίας)

Η Σερβική μονή Βισόκι Ντέτσανι χτίστηκε το 1335 από τον βασιλιά Στέφανο Ούρο Γ΄. Βρίσκεται στο Κόσσοβο.
Η θεματολογία των τοιχογραφιών, που φιλοτεχνήθηκαν την περίοδο 1335 - 1350  είναι εκτεταμένη, ίσως η πληρέστερη που υπάρχει. Από την ιστόρηση των μαρτυρίων των αγίων πήραμε ορισμένες  πολεμικές στάσεις ενδεικτικές των πολεμιστών του Βυζαντίου. Μην εκπλησσόμαστε δε που περιλαμβάνονται και πετροβόλοι, γιατί αυτοί ήταν ως "ψιλοί" σημαντικό μέρος των στρατιωτικών σωμάτων της εποχής.   (δες εδώ:"Ψιλοί". Οι ελαφροί πεζοί του Βυζαντινού στρατού.)
Συμπληρωματικά μπορείτε να δείτε και εδώ: "Βυζαντινοί ξιφομάχοι στο Μηνολόγιον του Βασιλείου Β΄."



Οι αλυσιδωτές πλεκτές περιχειρίδες που
προφανώς είναι μέρος ολόσωμου αλυσιδωτού θώρακα
που φοριέται κάτω από τον μονοκόμματο θώρακα που βλέπουμε,
είναι στοιχείο σύγχρονο του καλλιτέχνη που
ιστόρησε αυτόν τον στρατιώτη.
Το κράνος όμως είναι προϊόν της φαντασίας του,
αν και υπερβολικά διακοσμημένα κράνη
εμφανίζονταν στην Δύση εκείνη την εποχή.

Μα... Τι κάνει ο απάνω;
Δεν μπορούμε παρά να θυμηθούμε τους στίχους 

από το ακριτικό τραγούδι του Αρμούρη:
"Χρυσόν σπαθίτσιν έσυρεν απ' αργυρόν θηκάρι
στον ουρανόν το πέταξε εις στην χείραν το το εδέχθη"
Φαίνεται πως αυτοί οι στίχοι (Αλλά και η τοιχογραφία)
δεν έχουν ως πηγή έμπνευσης 
την ζωή των Ακριτών 
αλλά μια σειρά επιδείξεις επιδεξιότητας
 (με μικρή εφαρμογή στην μάχη) 
που γίνονταν στον Ιππόδρομο ή και αλλού.




Το "πήξιμο της ποδέας", είναι το σήκωμα της άκρης
του μακριού χιτώνα και το μπήξιμό της στην ζώνη,
για να μην εμποδίζονται οι κινήσεις των ποδιών.
 Στα ακριτικά έπη το "πήξιμο της ποδέας"
θεωρείται πολεμική κίνηση.




"Ψιλοί" εν δράσει.


Βλέπουμε πάλι το "πήξιμον της ποδέας" στην ζώνη,
για ελευθερία κινήσεων, που αποκαλύπτει
τις περισκελίδες, ανεξάρτητες η μία από την  άλλη,
που στερεώνονταν σε εσωτερική ζώνη.
Αυτές οι περισκελίδες φοριόνταν και κατεβασμένες
κάτω από το γόνατο την ζεστή περίοδο,
όπως τις βλέπουμε σε ένα σωρό
άλλες παραστάσεις εδώ.

Ο Αυτοκράτορας Μαρκιανός
με τον υπηρέτη που κουβαλάει το σπαθί του,
έτοιμο για τράβηγμα από την θήκη.


Βλέπουμε την άκρη πλεκτού αλυσιδωτού θώρακα
να φοριέται κάτω από μονοκόμματο θώρακα.
Αποτελεί θέμα διχογνωμίας αν αυτοί
οι θώρακες ήταν μεταλλικοί ή δερμάτινοι.

Το δέσιμο της κεφαλής είναι ίσως ενδεικτικό καταγωγής,
αλλά σε κάθε περιοχή και χώρα
ήταν ο απλούστερος τρόπος προστασίας
του κεφαλιού στη μάχη.

Εδώ ο στρατιώτης φορά παραγεμισμένο
("σωληνωτόν") "επιλωρίκιον"
αλλά προστατεύει τον λαιμό του με αλυσιδωτό πλεκτό
"καταυχένιον" από χαλκό. 


Ο τρόπος που δένονταν ο μανδύας σε περίπτωση μάχης.
Αποτελεί ταυτόχρονα και ένα είδος πρόχειρου θώρακα.


Ο βηματισμός του τελικού χτυπήματος.




Εμφανής άκαμπτος θώρακας
αρχαϊκού τύπου.

Μεταλλικές πλεκτές περισκελίδες.
Στερεώνονταν σε εσωτερική ζώνη και εδώ,
δένονται και στο γόνατο για να μοιράζεται το βάρος
και να μην "κρεμάνε"


Και άλλοι "ψιλοί"





Μια εξαιρετικά επιθετική
πολεμική στάση.

Στοιχείο σπανιότατο:
Το "πήξιμο της ποδέας" αποκαλύπτει,
όχι ανεξάρτητες περισκελίδες
αλλά κανονική κοντή βράκα.






Τετάρτη, 19 Δεκεμβρίου 2018

"Η επιστροφή του Αμιρά". Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη




Στα γραπτά έπη αναφέρεται πως οι άντρες και η μητέρα του Αμιρά Μουσούρ 
προσπάθησαν να τον πείσουν να επιστρέψει στο Ισλάμ 
στέλνοντας ένα απόσπασμα να τον φέρει πίσω στην Συρία. 
Ο Αμιράς πήγε μαζί τους, και όχι μόνο δεν επέστρεψε στο Ισλάμ 
παρά έπεισε τους άντρες του και την μητέρα του να γίνουν Χριστιανοί
 και να τον ακολουθήσουν πίσω στα βυζαντινά εδάφη. 
Μαζί πήρε την περιουσία του ενώ απελευθέρωσε 
και όλους τους Χριστιανούς αιχμαλώτους που βρήκε. 
Αυτό το συμβάν προσπαθώ να απεικονίσω σε αυτό το έργο.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη.

Εδώ βλέπουμε τους πέντε αδελφούς της Ειρήνης, της γυναίκας του Μουσούρ.
Αυτοί ανακάλυψαν το Συριακό απόσπασμα που στάλθηκε να πάρει τον Αμιρά
και υποψιάστηκαν πως πράγματι ο Αμιράς θα το έσκαγε.
Μετά από έντονες σκηνές με την γυναίκα του και τους αδελφούς της
ο Αμιράς τους έπεισε πως θα επιστρέψει.
Κεντρική μορφή στην σκηνή, ο Κωνσταντίνος, αυτός που νίκησε τον Αμιρά σε μονομαχία
όταν αυτός είχε επιτεθεί στα σύνορα, χάρη στο θαυμαστό του άλογο,
το οποίο έχει και αυτό την θέση του στο έργο,
μια που αργότερα το ίππευσε και ο Διγενής για να κλέψει την καλή του.
Ένα άλογο που ...γεννά γάμους.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Μερικοί ακρίτες.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Ο Αμιράς επιστρέφει και αγκαλιάζει τον μικρό Διγενή.
Στην διαδρομή είχε σκοτώσει ένα λιοντάρι και είχε στείλει το δέρμα του και τα νύχια του
για να παίζει ο μικρός ήρωας.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Χωρίς να αναφέρεται στο κείμενο, ένα πουλάκι πάντα παραστέκεται στους ακρίτες
προβλέποντας το μέλλον όπως θα δούμε παρακάτω.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Οι Άραβες άντρες του Αμιρά που τον ακολούθησαν στο Βυζάντιο.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Προσωποποίηση του ποταμού Ευφράτη,
το συμβολικό σύνορο ανάμεσα στο Βυζάντιο και τους Άραβες.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Η μητέρα του Αμιρά τον ακολουθεί στο Βυζάντιο.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Σημαντικότατο φορτίο, οι "μούλες" φορτωμένες με ασήμι.
Τα αιγοπρόβατα δεν αναφέρονται αλλά νομίζω πως εννοούνται ευκόλως.
Το απόσπασμα που ήρθε να πάρει τον Αμιρά, είχε σαν έμβλημα την χρυσή πανοπλία του πατέρα του.
Πιθανότατα αντανακλάται κάποιου είδους νεκρική λατρεία ή έθιμο.
Στην Κωνσταντινούπολη, το κρέμασμα ενός θώρακα στην Χρυσή Πύλη σήμαινε πως είχε κηρυχθεί πόλεμος.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Άλλο σημαντικό περιουσιακό στοιχείο που έφερε ο Αμιράς
ήταν τα αραβικά του άλογα, τα οποία μάλιστα είχαν και τις σέλλες και τα χαλινάρια τους,
 πράγμα που πρόσθετε στην αξία τους.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Η διακοσμητική ζώνη. Συμπληρωμένα αντίγραφα από Βυζαντινά κεραμικά και ανάγλυφα


Δυο ακρίτες πολεμούν με φίδια.
Επάνω, η μορφή είναι δοσμένη σχεδόν γελοιογραφικά, με ένα μικρό γενάκι στο πηγούνι.
Υπάρχουν όμως σημαντικά στοιχεία οπλισμού
μια που ο ήρωας δείχνεται να προστατεύεται από αλυσιδωτή πανοπλία σε όλο το σώμα του.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Ένα καράβι, σημαντικό στοιχείο στην ακριτική ζωή,
μια που συχνά γίνονταν συνδυασμένες επιχειρήσεις στρατού και ναυτικού.
Κάτω, ένας ακρίτας, συμπληρωμένος με άλογο που φορά πανοπλία.
Η συμπλήρωση βασίζεται στα σχέδια που φαίνονται στον λαιμό του αλόγου που έχει διασωθεί.
Μπορούν όμως να ερμηνευθούν και αλλιώς,
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Ένας αετός, σύμβολο της Αυτοκρατορίας και
ένας ακρίτας που κυνηγάει.
Λόγω έλλειψης χώρου, δεν έβαλα τον ολόσωμο αρματωμένο άγγελο πάνω αριστερά.
 που τον αντικατέστησα με ένα Χερουβείμ.
Πιθανότατα είναι η σκηνή της συνομιλίας του Διγενή με τον Χάρο όσο κυνηγούσε.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Ένας ήρωας σκοτώνει μια λεοπάρδαλη. Κρατά δυο σπαθιά και φορά
ενισχυμένο "καββάδιο", περιβραχιόνια και περικνημίδες.
Γενικά θα προσέξουμε πως η εμφάνιση των πολεμιστών στα λαϊκά αυτά έργα
είναι πολύ διαφορετική από αυτήν των στρατιωτικών αγίων στις αγιογραφίες,
και κατά τη γνώμη μου, πιο κοντά στην πραγματικότητα.
Το λιοντάρι είναι ο τυπικός αντίπαλος του Ακρίτα.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Άλλοι δυο ακρίτες με ιδιόρρυθμα κράνη θώρακες και ρούχα.
Η μορφή δεξιά μάλλον κρατά σαντούρι και όχι ασπίδα, γιατί αλλιώς θα
έπρεπε να έχει και άλλο όπλο.
Οι ακρίτες τραγουδούσαν και έπαιζαν όργανα στα έπη.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Αριστερά η σκηνή περιγράφεται στο έπος όπου ο Διγενής "ξεμασελίζει" μια αρκούδα.
Εδώ, είναι λιοντάρι.
Δεξιά, μια λέαινα με το λιονταράκι,
όπως περιγράφεται πως αντιμετώπισε ένα κοπάδι από αυτές ο Διγενής.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.


Ο Διγενής έπαιζε ταμπουρά και τραγούδαγε, σκάρωνε μάλιστα και αυτοσχέδιους στίχους.
Δεξιά και πάλι ο αετός, το σύμβολο της Αυτοκρατορίας.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Αριστερά, έτσι περιγράφεται στα Δημοτικά ο Διγενής να κρατά στα γόνατα την καλή του.
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.

Δυο ακρίτες που πολεμούν φίδια.
Επάνω, και πάλι έχουμε ιδιαίτερο οπλισμό με ραβδί και ασπίδα
 επωμίδες που πετάνε στον αέρα, και το πουλάκι που κάθεται στην θήκη του σπαθιού.
Κάτω, έχουμε την λέξη προς λέξη εικόνα του στίχου:
"Πέντε κοντάρια του 'δωσα και μια σπαθιά στη μέση"
Έργο Δημήτρη Σκουρτέλη. Λεπτομέρεια.